संस्कृत-शब्दकोशः

बलौघ बल्कस

बल्

बल प्राणने धान्यावरोधने च


गणः- भ्वादिः
कर्मकः-अकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- बलति (क्वाचित्क चुरादिः परस्मैपदी- बलयति)

अर्थ−
१. बाँच्नु,
२. धान्यादि सञ्चय गर्नु,
३. द्रव्य रोक्नु ।

कृदन्तरूपमाला

  • 1“बल प्राणने धान्यावरोधने च” 2 ज्वलादिः।
  • प्राणनम् = जीवनम्।
  • धान्यावरोधनम् = कुसूलादिव्यापारः।
  • प्राणनेऽकर्मकः, धान्यावरोधने सकर्मकः।
  • बालकः-लिका, बालकः-लिका, बिबलिषकः-षिका, बाबलकः-लिका;
  • 3 इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि तद्धातूपात्तविशेषरूपाणि विना भौवादिक- कलतिवत् 4 ज्ञेयानि।
  • 5 बालः-बलः, 6 बाला, 7 बाहुबली-ऊरुबली, सर्वबली, 8 इतीन्प्रत्यये रूपम्। बलिः, 9 बलवान्-बली, 10 बलूलः, इमानि रूपाण्यधिकान्यत्रेति विशेषः।

प्रासङ्गिक्यः

  • ↑ (११०३)
  • ↑ (१-भ्वादिः-८४०। सक। सेट्। पर।)
  • ↑ [पृष्ठम्०९२१+ ३०]
  • ↑ (१७४)
  • ↑ १। ‘ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः’ (३-१-१४०) इति कर्तरि वा णप्रत्ययः। तदभावपक्षे पचाद्यचि बलः इति रूपम्।
  • ↑ २। बालशब्दस्याजादिषु (४-१-४) पाठात् ‘वयसि प्रथमे’ (४-१-२०) इति ङीष् न, टाबेव भवति।
  • ↑ ३। ‘बलाद् बाहूरुपूर्वपदात्, सर्वादेश्च’ (वा। ५-२-१३५) इति वचनात् मत्वर्थीय इनिप्रत्यये रूपाण्येतानि साधूनि।
  • ↑ ४। ‘इन्’ [द। उ। १-४६]
  • ↑ ५। मत्वर्थीये इनिप्रत्यये, मतुपि मतोर्वकारे च एते रूपे भवतः।
  • ↑ ६। ‘वातदन्तबलललाटानामूङ् च’ (ग। सू। ५-२-९७) इति सिध्मादिषु पाठात् मत्वर्थीये लच्प्रत्यये ऊङागमे च रूपमेवम्।


बल प्राणने


गणः- चुरादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- बलयति–ते

अर्थ−
१. बलयुक्त हुनु,
२. स्पष्ट गर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

  • 1“बल प्राणने” 2 ज्ञपादिः।
  • बलकः-लिका, बिबलयिषकः-षिका;
  • इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिकचहयतिवत् 3 ज्ञेयानि।
  • 4 बलयन्-न्ती।

प्रासङ्गिक्यः

  • ↑ (११०४)
  • ↑ (१०-चुरादिः-१६२९। सक। सेट्। उभ।)
  • ↑ (५१५)
  • ↑ आ। ‘युध्यस्व भीतिरहितो बलयन् खलु त्वं कीर्तिं चयस्व चपयापि नृपप्रसादम्।।’ धा। का। ३। २५।



Correction: