वाचस्पत्यम्
मणिकूट || पु० मणिमयः कूटोऽस्य । कामरूपस्थे पर्वतभेदे यथोक्तम् “भस्मकूटस्य चैशान्यां मणिकूटो महागिरिः । मणि- कर्णो नाम हरस्तत्र तिष्ठति लिङ्गकः” कालिकापु० ८१ अ० ।
शब्दकल्पद्रुमः
मणिकूटः || पुं, (मणयः मणिमयानि कूटानि शिखराणि यस्य सः ।)
कामरूपस्थपर्व्वतभेदः । यथा, —
“भस्मकूटस्य चैशान्यां मणिकूटो महागिरिः । मणिकर्णो नाम हरस्तत्र तिष्ठति लिङ्गकः ॥” इति कालिकापुराणे ८१ अध्यायः ॥ “मणिकूटस्याथ गिरेर्गन्धमादनकस्य च । मध्ये स्रवति लोहित्यो ब्रह्मपुत्त्रः समास्थितः ॥ हत्वा ज्वरं तथा विष्णुस्तत्र वासमथाकरोत् । नरदेवासुरादीनां यथा भवति वै हितम् ॥ ज्यरेणापीडिततनुर्ज्वरं हत्वा महासुरम् । सर्व्वलोकहितार्थाय सोऽगदस्नानमाचरत् ॥ अगदस्नानसंभूतं संजातञ्च महासरः । तस्य स्वयं नाम चक्रे हयग्रीवोऽपनर्भवम् ॥ न पुनर्जायते यस्मात् ततः स्नात्वा नरीत्तमः । अपुनर्भवसंज्ञं तत् सरस्तु परिकीर्त्तितम् ॥ मणिकूटाचले विष्णुर्हयग्रीवस्वरूपधृक् । स च व्यामप्रमाणेन विस्तारेणैव संस्थितः ॥” इति कालिकापुराणे ८० अध्यायः ॥