भृशु भृष्ट

भृंश्

डुभृञ् धारणपोषणयोः

---

गणः- जुहोत्यादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- बिभर्ति,बिभृते

अर्थ−
१. धारण गर्नु,
२. पोषण गर्नु, पाल्नु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“डु भृञ् धारणपोषणयोः” ^{2 3} ‘भृञो बिभर्ति बिभृते भरते भरतीत्यपि।
• ऋदन्तस्य भृणातीति भर्त्सने श्नि तथा भरः।।’ ⁴ इति देवः।
• भारकः-रिका, भारकः-रिका, ⁵ बुभूर्षकः-र्षिका, बेभ्रीयकः-यिका;
• इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकभरतिवत् ⁶ ज्ञेयानि।
• ⁷ बिभ्रत्- बिभ्रतौ-बिभ्रतः, बिभ्राणः, ⁸ भृत्रिमम्, ⁹ भरथुः, ^{10 11} बिभ्राणः, ¹² विश्वंभरः- ¹³ विश्वम्भरा, ¹⁴ भार्यम्, ¹⁵ इषुभृत्-देहभृत्, ¹⁶ उदरंभरिः, ¹⁷ भृतिः, ¹⁸ भृङ्गारः इत्यादीनि रूपाण्यस्य भवन्तीति विशेषः।
• ¹⁹

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (११७१)
• ↑ (३-जुहोत्यादिः-१०८७। सक। अनि। उभ।)
• ↑ [पृष्ठम्०९७३+ ३०]
• ↑ (श्लो। २८)
• ↑ १। ‘सनीवन्तर्धभ्रस्जदम्भुश्रिस्वृयूर्णुभरज्ञपिसनाम्’ (७-२-४९) इत्यत्र भर इति शपा निर्देशात्, अस्य न ग्रहणम्। तेनात्र नेड्विकल्पः। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वात्, ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः। ‘उदोष्ठ्यपूर्वस्य’ (७-१-१०२) इत्युत्वम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।
• ↑ (११७०)
• ↑ २। शतरि शपः, ‘जुहोत्यादिभ्यः--’ (२-४-७५) इति श्लुः। ‘श्लौ’ (६-१-१०) इति द्विर्वचनम्। ‘भृञामित्’ (७-४-७६) इत्यभ्यासस्येकारः। उत्तरखण्डे यणादेशः। ‘नाभ्यस्ताच्छतुः’ (७-१-७८) इति नुम्निषेधः। एवमेव शानजन्तेऽपि प्रक्रियोह्या।
• ↑ ३। भावे, ‘ड्वितः क्त्रिः’ (३-३-८८) इति क्त्रिप्रत्ययः। तस्य, ‘तेन’ इति वर्तमाने निर्वृत्तार्थे, ‘क्त्रेर्मम्नित्यम्’ (४-४-२०) इति नित्यं मप् तद्धितः।
• ↑ ४। धातुममुं द्रमिडाः ‘टु भृञ्’ इति पठन्तीति क्षीरस्वामिवाक्यादवगम्यते। तदानीम्, ‘ट्वितोऽथुच्’ (३-३-८९) इति भावेऽथुच्प्रत्ययः। भरथुः = भारः। “सुधाकरः पुनरथुज्विधौ ‘टु भृञ्’ इत्युक्त्वा, ‘टु भृञ्’ इति द्रमिडाः पठन्ति। तेन भृत्रिमम्, भरथुः इति द्वयमिच्छति नन्दी।’ इति। ‘टु डु भृञ्’ इत्यनुबन्धद्वयमिति शाकटायनः।” इति पुरुषकारवचनमिह ध्येयम्।
• ↑ [कवचं]
• ↑ ५। ‘ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश्’ (३-२-१२९) इत्यनेनात्र वयोवचने चानश्- प्रत्ययः। कवचधारणयोग्यं वयः प्राप्तवान् इत्यर्थः।
• ↑ ६। ‘संज्ञायां भृतॄ--’ (३-२-४६) इत्यादिना खच्प्रत्ययः। विश्वं बिभर्तीति विश्वंभरः विष्णुः।
• ↑ आ। ‘ततो बलिन्दमप्रख्यं कपिर्विश्वम्भराधिपम्।’ भ। का। ६। १०८।
• ↑ ७। ‘ऋहलोः--’ (३-१-१२४) इति कर्मणि ण्यत्।
• ↑ ८। ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति कर्मण्युपपदे क्विप्। तुगागमः।
• ↑ B। ‘उञ्छवृत्तिरुदरम्भरिरासीत् तादृशेन तपसैव कृतान्तः।।’ या। अ। २१। ६३।
• ↑ ९। ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति संज्ञायां क्तिच्। भृतिः = वेतनम्।
• ↑ १०। ‘शृङ्गारभृङ्गारौ’ (द। उ। ८-६६) इति आरन्प्रत्ययः, नुगागम-गुगागमौ गुणाभावश्च निपात्यन्ते। बिभर्त्युदकं मङ्गलार्थिभिरिति भृङ्गारः = उदककलशः।
• ↑ [पृष्ठम्०९७४+ २८]

---

भृशु अधः पतने

---

गणः- दिवादिः
कर्मकः-अकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- भृश्यति

अर्थ−
१. भ्रष्ट हुनु, च्युत हुनु, तल झर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“भृशु अधःपतने” ² भर्शकः-र्शिका, भर्शकः-र्शिका, बिभर्शिषकः-षिका, बरीभृशकः-शिका;
• इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि विशेषरूपाणि विना, दैवादिककृश्यतिवत् ³ ज्ञेयानि।
• ⁴ भृशम्, ⁵ भर्शित्वा-भृष्ट्वा, ^{6 7} भृष्टम्-भृष्टः-भृष्टवान्, ⁸ भृशाया, ⁹ भृश्यन्-न्ती, इत्यादीन्यस्य रूपाण्यधिकानि भवन्तीति विशेषः।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (११७४)
• ↑ (४-दिवादिः-१२२४। अक। सेट्। पर।)
• ↑ (२५४)
• ↑ २। ‘इगुपधज्ञा--’ (३-१-१३५) इति कर्तरि कप्रत्ययः। यद्यपि कप्रत्ययान्तानां पुंंल्लिङ्गत्वमेव न्याय्यम्, तथापि लिङ्गस्य लोकाश्रयत्वात् नपुंसकलिङ्गत्वमत्रेति ज्ञेयम्। अत एवास्य ‘भृशम्’ इति शब्दस्य क्रियाविशेषणत्वे, अव्ययत्वमप्याहुः।
• ↑ ३। ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पः। इट्पक्षे, ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इति कित्त्वनिषेधाद् गुणः। इडभावपक्षे षत्वे च भृष्ट्वा इति रूपमिति ज्ञेयम्।
• ↑ [पृष्ठम्०९७५+ ३१]
• ↑ १। क्त्वायामस्य धातोर्विकल्पितेट्कत्वात्, निष्ठायाम्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इतीण्निषेधः। षत्वष्टुत्वयो रूपमेवम्।
• ↑ २। अभृशो भृशो भवतीत्यर्थे, ‘भृशादिभ्यो भुव्यच्वेः--’ (३-१-१२) इत्यनेन क्यङ्। ‘सनाद्यन्ता धातवः’ (३-१-३२) इति धातुसंज्ञा। ‘अकृत्सार्बधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः। स्त्रियाम्, ‘अ प्रत्ययात्’ (३-३-१०२) इति भावादौ प्रत्ययान्तत्वनिमित्तकोऽकारप्रत्ययः।
• ↑ आ। ‘… भृश्यद्भ्रंशनवर्शकाकृशदयः तृष्णाहरो हृष्य मे।।’ धा। का। २। ६६।

---

भृशि भासायां भाषायां वा

---

गणः- चुरादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- भृंशयति–ते

अर्थ−
१. प्रकाशित हुनु, चम्कनु,
२. बोल्नु, भन्नु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“भृशि भाषार्थः” ² आस्वदीयः।
• भाषार्थानामकर्मकत्वमेव न्याय्यम्।
• तथापि ‘आस्वदः सकर्मकात्’ ³ इति वचनात्, सम्भवत्कर्मणामेव णिजुत्पत्तेरत्रापि सकर्मकत्वमस्य धातोः कथञ्चिदुन्नेयम्।
• चुरादिषु भाषार्थकधातुदण्डके स्वामि-काश्यपानुसारेण लिखितेषु पञ्चदशसु धातुषु मध्येऽयमप्येकः मा।
• धा।
• वृत्तौ पठितः।
• इदि- त्करणादस्य णिज्विकल्पः।
• भृंशकः-शिका, बिभृंशयिषकः-षिका, भृंशकः-शिका, बिभृंशिषकः-षिका, ⁴ बरीभृंशकः-शिका;
• इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिककुंशयतिवत् ⁵ ज्ञेयानि।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (११७३)
• ↑ (१०-चुरादिः-१७८८। सक। सेट्। उभ।)
• ↑ (ग। सू। चुरादौ)
• ↑ १। णिजभावपक्षे यङन्ते सर्वत्राभ्यासे, ‘रीग् ऋत्वत इति वक्तव्यम्’ (वा। ७-४-९०) इति रीगागमो ज्ञेयः।
• ↑ (२३२)

---