भ्रमु भ्रंश

भ्रम्

भ्रमु अनवस्थाने

---

गणः- दिवादिः
कर्मकः-अकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- भ्राम्यति–भ्रमति

अर्थ−
१. अस्थिर हुनु,
२. भ्रमण गर्नु,
३. भ्रान्त हुनु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“भ्रमु अनवस्थाने” ² शमादिः।
• अनवस्थानम् = देशान्तरगमनम्।
• ‘चलने भ्रमति भ्रम्येत्, शमादेर्भ्राम्यति भ्रमेत्।।’ ³ इति देवः।
• भ्रमकः-मिका, भ्रमकः-मिका, बिभ्रमिषकः-षिका, बम्भ्रमकः-बंभ्रमकः-मिका;
• इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि दैवादिकक्लाम्यतिवत् ⁴ ज्ञेयानि।
• ⁵ भ्रमी ⁶, ^{7 8} भ्रमन्-भ्राम्यन्-न्ती-ती, ⁹ बभ्रमिवान्-भ्रेमिवान्, इति रूपाण्यस्य भवन्तीति विशेषः।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (११८५)
• ↑ (४-दिवादिः-१२०५। अक। सेट्। पर।)
• ↑ (श्लो। १४७)
• ↑ (२८३)
• ↑ ८। तच्छीलादिषु, कर्तृषु, ‘शमित्यष्टाभ्यो घिनुण्’ (३-२-१४१) इति घिनुण्प्रत्ययः। “अत्र आत्रेयः--’ ‘अभिधानवशात् अकर्मकादेव अयमिष्यते। तेन, ‘भ्रमिता वनम्’ इत्यत्र ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति सूत्रेण तृन्नेव।’ इति। एवञ्च अयं सकर्मको- ऽकर्मकश्चेत्यनेनासूचि।।” इति मा। धा। वृत्तावुक्तमिहानुसन्धेयम्।
• ↑ आ। ‘भ्रमी कदम्बसंभिन्नः पवनः शमिनामपि।’ भ। का। ७। ५।
• ↑ [पृष्ठम्०९८०+ ३२]
• ↑ १। ‘वा भ्राशभ्लाशभ्रमु--’ (३-१-७०) इति श्यन्विकल्पः। तेन पक्षे औत्सर्गिकः ‘कर्तरि शप्’ (३-१-६८) इति शप्। श्यन्पक्षे, ‘शमामष्टानां दीर्घः श्यनि’ (७-३-७४) इति दीर्घः। तेन रूपद्वयम्।
• ↑ २। कर्तरि लिटः क्वसौ, ‘वा जॄभ्रमुत्रसाम्’ (६-४-१२४) इत्येत्वाभ्यासलोपौ विकल्पेन भवतः। पक्षे, द्विर्वचने ‘वस्वेकाजाद्घसाम्’ (७-२-६७) इतीडागमे बभ्रमिवान् इति रूपम्। तेन रूपद्वयं ज्ञेयम्।

---

भ्रमु चलने

---

गणः- भ्वादिः
कर्मकः-अकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- भ्रम्यति–भ्रमति

अर्थ−
१. चक्राकार घुम्नु, रिङ्नु,
२. यताउता घुम्नु ।
वि-
१. क्रीडा गर्नु, खेल्नु ।
सम्-
१. सम्मान गर्नु, सत्कार गर्नु,
२. गडबड हुनु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“भ्रमु चलने” ² ज्वलादिः।
• ‘चलने भ्रमति भ्रम्येत् शमादेर्भ्राम्यति भ्रमेत्।।’ ³ इति देवः।
• ⁴ भ्रमकः-मिका, ⁵ भ्रमकः-मिका, बिभ्रमिषकः-षिका, बम्भ्रमकः-बंभ्रमकः- मिका, इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि दैवादिकक्लाम्यतिवत् ⁶ बोध्यानि।
• शतरि- ⁷ भ्रमन्- ⁸ भ्रम्यन्, ^{9 10} भ्रमः-भ्रमः, युचि- ¹¹ भ्रमणः, क्विपि- ¹² अग्रेभ्रूः-सुभ्रूः-सुभ्रुवौ-सुभ्रुवः, ¹³ भ्रमिः, ¹⁴ उरभ्रः, ¹⁵ भृमिः, ¹⁶ भ्रमरः, इत्यादीनि रूपाण्यस्य विशेषेण भवन्तीति विशेषः।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (११८४)
• ↑ (१-भ्वादिः-८५०। अक। सेट्। पर।)
• ↑ (श्लो। १४७)
• ↑ ५। ‘नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्यानाचमेः’ (७-३-३४) इति वृद्धिनिषेधः।
• ↑ ६। ‘जनीजॄष्क्नसुरञ्जोऽमन्ताश्च, (ग। सू। भ्वादौ) इत्यमन्तत्वेन मित्त्वात् ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इति णौ परतः उपधायाः ह्रस्वः।
• ↑ (२८३)
• ↑ ७। शतरि ‘वा भ्राशभ्लाशभ्रमु--’ (३-१-७०) इत्यनेन वा श्यन्। तेन रूपद्वयं बोध्यम्।
• ↑ C। ‘तापं मथन्ती कणिका वमन्ती भ्रम्यत्तरङ्गा क्षरति स्फुटं या।।’ धा। का। २। २३। (अत्र धातुकाव्ये, क्षीरतरङ्गिण्यां च शतरि, भ्राम्यन् इत्येव दीर्घपाठः परिदृश्यते। परं तु दैवादिकस्यैव भ्रमुधातोः ‘शमामष्टानां दीर्घ्नः श्यनि’ (७-३-७४) इति दीर्घविधानाद् भौवादिकस्यास्य दीर्घाप्रसक्तेः मुद्रणाशुद्धिरेव ग्रन्थद्वयेऽपि प्रकृतस्थले इति मनीषयाऽस्माभिः भ्रम्यन् इति शास्त्रीयपाठ एवादृत इति ज्ञेयम्।)
• ↑ [पृष्ठम्०९७९+ २८]
• ↑ १। ‘ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः’ (३-१-१४०) इति कर्तरि वा णप्रत्ययः। पक्षेऽच्प्रत्य- यश्च। णप्रत्ययपक्षेऽपि, ‘नोदात्तोपदेश--’ (७-३-३४) इति वृद्धिनिषेधः। क्षीरस्वामी तु “णे भ्रामः। भ्रमः इति दुर्गः।” इति रूपे प्रदर्शितवान्। ‘निषेधाश्च बली- यांसः’ (परिभाषा १२२) इति न्यायेन वृद्धिनिषेध एवात्र णप्रत्ययपक्षेऽपि न्याय्य इति प्रतिभाति।
• ↑ २। ‘चलनशब्दार्थाद्--’ (३-२-१४८) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु युच्। णत्वम्।
• ↑ ३। क्विपि, ‘ऊङ् च गमादीनामिति वक्तव्यम्’ (वा। ६-४-४०) इति वचनेन अनुनासिकलोपे, धात्वकारस्य ऊकारादेशे च रूपमेवम्। काशिकादिषु अग्रेभ्रूः इत्युदाहृतम्। भाष्ये तु प्रकृतसूत्रे (६-४-४०) भ्रूः इत्येवोदाहृतम्।
• ↑ ४। ‘इक् कृष्यादिभ्यः’ (वा। ३-३-१०८) इति भावे स्त्रियामिक्प्रत्ययः।
• ↑ ५। उरसा भ्रमतीति उरभ्रः = मेषः। ‘अन्येष्वपि दृश्यते’ (३-२-१०१) इति डप्रत्यये, पृषोदरादित्वात् (६-३-१०९) उरश्शब्दसकारस्य लोपे च रूपमेवम्। केचित्तु उरु भ्रमतीति व्युत्पत्तिं कृत्वा, पृषोदरादित्वादेव उरुशब्दस्थरेफोत्तरो- कारस्याकारे च रूपं साधयन्ति।
• ↑ ६। ‘भ्रमेः सम्प्रसारणं च’ (द। उ। १-४९) इतीन्प्रत्यये, प्रत्ययस्य कित्त्वेन सम्प्रसारणे च रूपमेवम्। भृमिः = वायुः।
• ↑ ७। ‘अर्त्तिकमिभ्रमि--’ (द। उ। ८-६२) इत्यरन्प्रत्यये रूपमेवम्। भ्रमरः = अलिः।

---