युजिर् युज्य

युज्

युक् (पुंलिङ्ग)

---

अर्थ−
‘(युज्)’ १. योगी व्यक्ति,
२. जोड्ने मानिस ।

---

युक् (विशेषण)

---

अर्थ−
१. रथ वा गाडामा जोतिएको,
२. सम/ जोडा । (युज्) ।

---

युग् (पुंलिङ्ग)

---

अर्थ−
‘(युज्)’ १. योगी व्यक्ति,
२. जोड्ने मानिस ।

---

युग् (विशेषण)

---

अर्थ−
१. रथ वा गाडामा जोतिएको,
२. सम/ जोडा । (युज्) ।

---

युज संयमने

---

गणः- चुरादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- योजयति–ते (आधृषाद् वा- योजति)

अर्थ−
१. संयम गर्नु, बाँध्नु, वशमा राख्नु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“युज संयमने” ² आधृषीयः।
• ‘योगे च इति द्रुमे।’ इति धा।
• का।
• व्याख्या ³।
• ‘युजेः संयमनार्थे वा णौ योजयति योजति।।’ ⁴ इति देवः।
• योजकः-जिका, युयोजयिषकः-षिका, योजकः-जिका, ⁵ युयुक्षकः-क्षिका, योयुजकः-जिका;
• योजयिता-त्री, युयोजयिषिता-त्री, युयुक्षिता-त्री;
• योयुजिता-त्री;
• इत्यादिकानि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिकजोषयतिवत् ⁶ ज्ञेयानि।
• ⁷ योजयन्।
• योजना मानविशेषः।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१३५०)
• ↑ (१०-चुरादिः-१८०७। सक। सेट्। उभ।)
• ↑ (३-४८)
• ↑ (श्लो। ६४)
• ↑ ४। आधृषीयत्वेन णिज्विकल्पः। णिजभावपक्षे, ‘त्यजिं यजिं युजिरुचिसञ्जिमज्जतीन्--’ (भाष्ये ७-२-१०) इति व्याघ्रभूतिकारिकायामुपादानात् तत्र च सामान्येन दैवादिक-रौधादिकयोः, णिजभावपक्षे औत्सर्गिकशब्विकरणस्यास्य च ग्रहणस्य व्याख्यातृभिरुपादानादस्यानिट्त्वमिति ज्ञेयम्। तेन सन्नन्ते रूपमेवम्।
• ↑ (६१३)
• ↑ B। ‘कृष्णोऽथ बाहुयुगलैर्बहु योजयन्तम्…।’ धा। का। ३। ४८।

---

युज समाधौ

---

गणः- दिवादिः
कर्मकः-अकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-आत्मनेपदम्
कर्तरि लटि- युज्यते

अर्थ−
१. चित्त स्थिर गर्नु, मन रोक्नु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“युज समाधौ” ² समाधिः = चित्तवृत्तिनिरोधः।
• ‘युनक्ति युङ्क्ते योगार्थे, समाधौ युज्यते श्यनि।
• युजेः संयमनार्थे वा णौ योजयति योजति।।’ ³ इति देवः।
• योजकः-जिका, योजकः-जिका, युयुक्षकः-क्षिका, योयुजकः-जिका;
• योक्ता- योक्त्री, योजयिता-त्री, युयुक्षिता-त्री, योयुजिता-त्री;
• इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि रौधादिकभुनक्तिवत् ⁴ ज्ञेयानि।
• ⁵ प्रयुक्-प्रयुजौ-प्रयुजः, ⁶ युक्, ⁷ युक्, ⁸ योगी, ⁹ युक्तः, युज्यमानः, योजयमानः, ^{10 11} योगः-परियोगः-पलियोगः, ¹² युगम्, ¹³ संयुगः, ¹⁴ युयुक्षमाणः, इतीमानि रूपाण्यस्माद् भवन्तीति विशेषः।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१३४९)
• ↑ (४-दिवादिः-११७७। अक। अनि। आत्म।)
• ↑ (श्लो। ६४)
• ↑ (११६२)
• ↑ ३। ‘सत्सूद्विषद्रुहदुहयुज--’ (३-२-६१) इत्यादिना सोपसर्गात् क्विपि रूपमेवम्। अत्र निरुपसर्गादपि क्विप्, सूत्रे ‘अपि’ शब्दस्वारस्यात्। युक्-युजौ-युजः, इत्यपि साधुः।
• ↑ B। ‘कंसानुरोध्यणनहृन्मतिमद्दृगर्च्यः…।।’ धा। का। २। ६२।
• ↑ ४। स्त्रियां भावादौ सम्पदादित्वेन (वा। ३-३-१०८) क्विपि रूपम्। ‘युजमापन्ना महर्षयः’ इति धातुवृत्तावुदाहृतम्। अत्र युजम् = योगमित्यर्थः। काशिका (७-१-७१) द्रष्टव्याऽत्र।
• ↑ ५। ‘सम्पृचानुरुधाङ्यमाङ्यसपरिसृसंसृजपरिदेविसंज्वरपरिक्षिपपरिरटपरिवदपरिदह- परिमुहदुषद्विषद्रुहदुहयुज--’ (३-२-१४२) इत्यादिना यथासम्भवं तच्छीलतद्धर्म- तत्साधुकारिष्वर्थेषु घिनुण्प्रत्यये, ‘चजोः कु घिण्ण्यतोः’ (७-३-५२) इति कुत्वम्।
• ↑ ६। धातोरस्याकर्मकत्वात् ‘क्तोऽधिकरणे च ध्रौव्य--’ (३-४-७६) इति क्तप्रत्ययः।
• ↑ [पृष्ठम्१०८३+ २६]
• ↑ १। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति संज्ञायां घञि, कुत्वम्। योगः = चित्तवृत्तिनिरोधः। ‘योगे च’ (वा। ८-२-२२) इति वचनात् ‘परि’ इत्युपसर्गस्थस्य रेफस्य पाक्षिकं लत्वम्।
• ↑ २। संज्ञायां घञि, कुत्वे, उञ्छादि (६-१-१६०) पाठाद् गुणो न। युगम् = चेत- नाचेतनानां समाधिः।
• ↑ ३। संज्ञायां घञि, कुत्वे, प्रतिजनादिषु (४-४-९९) पाठात् गुणो न। संयुगः = समरः।
• ↑ आ। ‘वाचंयमान् स्थण्डिलशायिनश्च युयुक्षमाणाननिशं मुमुक्षून्।’ भ। का। ३। ४१।

---

युजिर् योगे

---

गणः- रुधादिः
कर्मकः-अकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- युनक्ति–युङ्क्ते

अर्थ−
१. जुट्नु, मिल्नु, एकत्र गर्नु,,
२. अनुरक्त हुनु, सम्बद्ध हुनु,,
३. प्रयुक्त गर्नु, काम लगाउनु, प्रयोग गर्नु,
४. ध्यान केन्द्रित गर्नु,
५. तयार गर्नु, सुव्यवस्थित गर्नु, सज्जित गर्नु,
६. दिनु, प्रदान गर्नु, समर्पित गर्नु ।
अनु-
१. प्रश्न गर्नु, सोध्नु,
२. परीक्षण गर्नु,
३. दोष लगाउनु ।
अवि-
१. बोल्नु,
२. दोष लगाउनु, अभियोग लगाउनु,
३. आक्रमण गर्नु ।
उद्-
१. उत्तेजित गर्नु, सक्रिय गर्नु,
२. कोशिस गर्नु, प्रयास गर्नु,
३. तयार गर्नु ।
उप-
१. प्रयोग गर्नु,
२. खानु, उपयोग गर्नु, काममा ल्याउनु,
३. जबर्जस्ती लिनु ।
नि-
१. आज्ञा गर्नु, आदेश दिनु,
२. मिलाउनु, एकत्र गर्नु ।
प्र-
१. योग्य हुनु,
२. काममा ल्याउनु,
३. यत्न गर्नु,
४. मिल्नु,
५. ऋण दिनु, उदारो दिनु ।
वि-
१. छोड्नु, त्याग्नु,
२. अलग्गिनु, छुट्टिनु,
३. प्रेरणा गर्नु, पठाउनु ।
विनि-
१. व्यय गर्नु, खर्च गर्नु,
२. नियमित गर्नु,
३. पठाउनु, प्रेरणा गर्नु,
४. गुँथ्नु, एकत्र गर्नु ।
विप्र-
१. अलग-अलग गर्नु, विभक्त गर्नु ।
सम्-
१. युक्त गर्नु, मिलाउनु,
२. सम्मिलित हुनु ।
समा-
१. धेरै विचार गर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“युजिर् योगे” ² ‘युनक्ति युङ्क्ते योगार्थे, समाधौ युज्यते श्यनि।’ ³ इति देवः।
• योजकः-जिका, योजकः-जिका, युयुक्षकः-क्षिका, योयुजकः-जिका;
• योक्ता-योक्त्री, योजयिता-त्री, युयुक्षिता-त्री, योयुजिता-त्री;
• इत्यादीनि समस्तान्यपि रूपाणि रौधादिकभुनक्तिवत् ⁴ ज्ञेयानि।
• ^{5 6} युञ्जन्-ती, ⁷ युञ्जानः, ⁸ प्रयुञ्जानः-उपयुञ्जानः, ⁹ नियुञ्जानः- वियुञ्जानः-उद्युञ्जानः, ¹⁰ योगी, ¹¹ युङ् ¹² -युञ्जौ-युञ्जः, ¹³ अश्वयुक्-अश्वयुग्- ¹⁴ मौञ्जीयुक्-युजौ-युजः, ¹⁵ युग्यम्- ¹⁶ -योग्यम्, ¹⁷ प्रयोज्यः-नियोज्यः, ¹⁸ योक्त्रम्, ^{19 20} अनुयोगी-प्रतियोगी, ²¹ योगः-परियोगः-पलियोगः-प्रयोगः-वियोगः-अनुयोगः, युक्तिः- ²² वाचोयुक्तिः, ²³ युगम्-संयुगम्, ²⁴ गोयुगः, ²⁵ इति मक्प्रत्यये, कुत्वे च रूपम्।
• युनक्तीति युग्मम् = मिथुनम्। युग्मम् इतीमानि रूपाण्यस्य विशेषेण भवन्ति।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१३५१)
• ↑ (७-रुधादिः-१४४४। सक। अनि। उभ।)
• ↑ (श्लो। ६४)
• ↑ (११६२)
• ↑ [पृष्ठम्१०८४+ ३०]
• ↑ १। शतरि, ‘रुधादिभ्यः--’ (३-१-७८) इति विकरणप्रत्यये श्नमि, तस्य च मित्त्वेनान्त्यादचः परत्वेन प्राप्तौ, ‘श्नसोरल्लोपः’ (६-४-१११) इत्यकारलोपे नकारस्यानुस्वारपरसवर्णयोरेवं रूपम्। एवमेव शानजन्तेऽपि प्रक्रियोह्या।
• ↑ २। शानजन्ते, ‘ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु--’ (३-२-१२९) इति चानशन्तेऽपि तुल्यं रूपम्।
• ↑ ३। ‘प्रोपाभ्यां, युजेरयज्ञपात्रेषु’ (१-३-६४) इति अकर्त्रभिप्रायेऽपि क्रियाफले आत्मनेपदम्--शानच्। ‘द्वन्द्वं न्यञ्चि पात्राणि प्रयुनक्ति’ इत्यादिकल्पसूत्र- प्रयोगेषु यज्ञविषयकत्वात् परस्मैपदमेव।
• ↑ ४। ‘स्वराद्यन्तोपसृष्टादिति वक्तव्यम्’ (वा। १-३-६४) इति वचनात् अत्रापि शानच्। स्वरः = अच्, आदौ अन्ते यस्योपसर्गस्य तदुपसृष्टादपि युजेस्तङानौ--इति वार्तिकार्थः।
• ↑ ५। ‘सम्पृच--’ (३-२-१४२) इत्यादिना घिनुणि, कुत्वे च रूपमेवम्।
• ↑ ६। ‘ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिगञ्चुयुजिक्रुञ्चां च’ (३-२-५९) इति क्विन्प्रत्ययः। ‘युजेरसमासे’ (७-१-७१) इति नुमि, ‘क्विन्प्रत्ययस्य कुः’ (८-२-६२) इति कुत्वे संयोगान्तलोपे च युङ् इति सम्पद्यते।
• ↑ आ। ‘भ्रातरं युङ् भियः संख्ये घोषेणापूरयन् दिशः।।’ भ। का। ६। ११९।
• ↑ ७। ‘सत्सूद्विष--’ (३-२-६१) इत्यादिना सोपपदात् क्विपि, रूपमेवम्। ‘युजेरसमासे’ (७-१-७१) इत्यत्र ‘असमासे’ इत्युक्तत्वात् न नुम्। अश्वयुक् = नक्षत्रविशेषः। अश्वेन युनक्ति इति वृत्तिः। नात्रावयवार्थेऽभिनिवेशः कार्यः, ‘रथेन तरतीति रथन्तरम् = साम’ इत्यादिष्विव व्युत्पत्तिप्रदर्शनमेतत्।
• ↑ B। ‘पिशङ्गमौञ्जीयुजमर्जुनच्छविं वसानमेणाजिनमञ्जनद्युति।’ शि। व। १। ६।
• ↑ ८। ‘युग्यं च पत्त्रे’ (३-१-१२१) इति पत्त्रे = वाहनेऽभिधेये क्यप्, कुत्वं च निपात्यते। नात्र नपुंसकलिङ्गस्य निपातने विवक्षितत्वम्; तेन ‘युग्या--गौः’ इत्यादयोऽपि साधवः। अन्यत्र, ण्यति, कुत्वे योग्यम् इति सिद्ध्यति।
• ↑ C। ‘दृष्ट्वा ताममुचद् रामो युग्यायात इब श्रमम्।।’ भ। का। ६। ६३।
• ↑ ९। ‘प्रयोज्यनियोज्यौ शक्यार्थे’ (७-३-६८) इति शक्यार्थे प्रपूर्वकस्य निपूर्वकस्य चास्य ण्यति कुत्वाभावो निपात्यते। अन्यत्र नियोग्यः, प्रयोग्यः इति साधुः।
• ↑ १०। ‘दाम्नीशसयुयुजं--’ (३-२-१८२) इत्यादिना करणे त्रप्रत्ययः। गुणे कुत्वे च योक्त्रम् इति सिद्ध्यति।
• ↑ [पृष्ठम्१०८५+ २९]
• ↑ १। ‘भविष्यति गम्यादयः’ (३-३-३) इत्यत्र पाठात् भविष्यदर्थे औणादिके णिनिः, तत्रैव पाठात् कुत्वं चेति ज्ञेयम्।
• ↑ २। संज्ञायाम् घञि कुत्वे योगः इति भवति। ‘योगे च’ (वा। ८-२-२२) इति ‘परि’ इत्यत्र रेफस्य लत्वं विकल्पेनेति ज्ञेयम्।
• ↑ ३। क्तिनि-युक्तिः इति सिध्यति। आक्रोशे गम्यमाने वाचः परस्मात् युक्तिशब्दे सति वाच इत्यत्र षष्ठ्याः, ‘… वाग्दिक्पश्यद्भ्यो युक्तिदण्डहरेषु’ (वा। ६-३-२१) इत्यलुक्। वाचोयुक्तिः = वाग्जालः, वृथा जृम्भणमिति यावत्।
• ↑ ४। घञि, प्रतिजनादिषु (४-४-९९), उञ्छादिषु (६-१-१६०) च पाठात् गुणो नेति ज्ञेयम्।
• ↑ ५। “गां युनक्तीति गोयुगः ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१), न्यङ्क्वादिः (७-३-५३)।” इति क्षीरस्वामी। ‘अणि गुणाभावो न्यङ्क्वादित्वादेव।’ इति क्षीरतरङ्गिणी- टीका। वस्तुतः इदं चिन्त्यम्। यतः, ‘द्वित्वे गोयुगच्’ (वा। ५-२-२९) इति गोयुगच् इत्यस्य प्रत्ययत्वेन भाष्यवार्तिकादिषु स्मरणात्।
• ↑ ६। ‘युजिरुचितिजां कुश्च’ [द। उ। ७-३३]

---