शुचिस्मित शुच्य

शुच्

ईशुचिर् पूतीभावे

---

गणः- दिवादिः
कर्मकः-अकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- शुच्यति–ते

अर्थ−
१. स्नान गर्नु, शुद्ध हुनु,
२. भिज्नु, चीसो हुनु,
३. दुर्गन्ध आउनु,
४. मिच्नु, मथ्नु,
५. घाउ लगाउनु, घाइते बनाउनु, घायल पार्नु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“ई शुचिर् पूतीभावे” ² पूतीभावः = क्लेदः।
• ³ शुचित्वा-शोचित्वा, ⁴ शुक्तम्, ⁵ शुक्तिः-शुक्तिका, इतीमानि रूपाण्यस्माद् भवन्ति।
• ⁶ इतराणि सर्वाण्यपि रूपाणि दैवादिकदीप्यतिवत् ⁷ ज्ञेयानि।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१७२५)
• ↑ (४-दिवादिः-११६५। अक। सेट् उभ)
• ↑ १२। ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इति प्राप्तं कित्त्वनिषेधं बाधित्वा, ‘रलो व्युपधात्--’ (१-२-२६) इति कित्त्वविकल्पः। एवं सन्नन्तेऽपि शुशोचिषकः-शुशुचिषकः- षिका इत्यादीनि रूपाणि ज्ञेयानि।
• ↑ १३। ईदित्त्वात् निष्ठायामिण्निषेधः। शुक्तम् = स्फोटः।
• ↑ १४। क्तिन्नन्तोऽयम्। मुक्तास्फोटः शुक्तिः। शुक्तिरेव शुक्तिका।
• ↑ [पृष्ठम्१३०६+ २६]
• ↑ (८४६)

---

शुच शोके

---

गणः- भ्वादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- शोचति

अर्थ−
१. दुःख मान्नु, शोक गर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“शुच शोके” ² ‘शुच्यते शुच्यतीतेवं पूतीभावे शुचेः श्यनि।
• शोके शोचति--।।’ ³ इति देवः।
• ^{4 5} शुचिः, ⁶ शोकः-हृच्छोकः, ⁷ शोच्यम्, ⁸ शोचनः, ⁹ शुक्, ¹⁰ शुक्रः, ¹¹ शोशु- च्यमानः, ¹² शोचिः, ¹³ शुचित्वा-शोचित्वा, शुशुचिषकः-शुशोचिषकः, ¹⁴ शुचितः- शोचितः, ¹⁵ शूद्रः-शूद्रा, महाशूद्री।
• इतराणि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिक- कोचतिवत् ¹⁶ ऊह्यानि।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१७२३)
• ↑ (१-भ्वादिः-१८३। अक। सेट्। पर।)
• ↑ (श्लो। ५३)
• ↑ [पृष्ठम्१३०५+ ३३]
• ↑ १। ‘इगुपधात् कित्’ (द। उ। १-४८) इति इन्प्रत्ययः। तस्य कित्त्वात् न गुणः। अहरहः क्लिश्यमाजनं दृष्ट्वा शोचतीति शुचिः = विद्वान्। शुचिः दक्षश्च।
• ↑ २। घञि रूपमेवम्। ‘तुन्दशोकयोः--’ (३-२-५) इति निपातनात् कुत्वम्। अन्यथा वार्त्तिकमते ‘निष्ठायामनिटः--’ (सि। कौ। वा। ७-३-५२) इति संको- चितत्वात् धातोरस्य निष्ठायां सेट्त्वात् कुत्वाप्रसक्तेः। प्रक्रियासर्वस्वे तु न्यङ्क्वादित्वं (७-३-५३) आश्रित्यात्र कुत्वं समर्थितम्। हृच्छोकः इत्यत्र ‘वा शोकष्यञ्रोगेषु’ (६-३-५१) इति हृदयशब्दस्य हृदादेशः।
• ↑ ३। ण्यति, ‘चजोः कु घिण्ण्यतोः’ (७-३-५२) इति सूत्रकारमते यद्यपि प्राप्तं कुत्वम्; तथापि ‘निष्ठायामनिटः--’ (वा। ७-३-५६) इति नियमान्निवर्तते।
• ↑ ४। ‘जुचङ्क्रम्यदन्द्रम्यसृगृधिज्वलशुच--’ (३-२-१५०) इत्यादिना तच्छीलादौ युच्।
• ↑ ५। भावे स्त्रियां सम्पदादित्वात् (वा। ३-३-१०८) क्विप्। क्तिनोऽपवादः।
• ↑ ६। ‘ऋज्रेन्द्र--’ (द। उ। ८-४६) इत्यत्र निपातनात् रक्प्रत्ययान्तः साधुः। शुक्रः = भार्गवः।
• ↑ ७। यङतात् शानचि रूपमेवम्।
• ↑ ८। शोचति इति शोचिः = दीप्तिः, शोको वा। सकारान्तः शब्दः। ‘अर्चिशुचि--’ (द। उ। ९-३०) इति इसिप्रत्ययः।
• ↑ ९। ‘रलो व्युपधात्--’ (१-२-२६) इति सेटोः क्त्वासन्प्रत्यययोः कित्त्वविकल्पः; तेन रूपद्वयम्।
• ↑ १०। ‘उदुपधात् भावादिकर्मणोः--’ (१-२-२१) इति सेटो निष्ठायाः कित्त्वविकल्पः। तेन रूपद्वयम्।
• ↑ ११। ‘शुचेर्दक् रश्च’ इति उणादिसूत्रेण रक्प्रत्ययो दकारादेशः, उपधादीर्घश्च इति माधवः। दशपाद्युणादौ तु ‘शदेरू च’ (द। उ। ८-३४) इति शदेर्धातोरिदं पदं निष्पाद्यते। माधवपक्ष एव प्राचीनः।
• ↑ (२००)

---