बुध् (भ्वा० उभ०, दिवा० आ०–बोधति–ते, बुध्यते, बुद्ध)
1. जानना, समझना, संबोध होना–क्रमादमुं नारद इत्यबोधि सः–शि० १।३, ९।२४, नाबुद्ध कल्पद्रुमतां विहाय जातं तमात्मन्यसिपत्रवृक्षम्–रघु० १४।४८, यदि बुध्यते हरिशिशुः स्तनन्धयः–भामि० १।५३
2. प्रत्यक्ष करना, देखना, पहचानना, ध्यान से देखना– हिरण्मयं हंसमबोधि नैषधः–नै० १।११७, अपि लङ्घितमध्वानं बुबुधे न बुधोपमः–रघु० १।४७, १२।३९
3. सोचना, विचार करना, समझना, मानना आदि
4. ध्यान देना, चित्त लगाना
5. सोचना, विमर्श करना
6. जागना, सचेत होना, सोकर उठना–दददपि गिरमन्तर्बुध्यते नो मनुष्यः–शि० ११।४, ते च प्रापुरुदन्वन्तं बुबुधे चादिपूरुषः–रघु० १०।६
7. फिर से सचेत होना, होश में आना –शनैरवोधि सुग्रीव: सोऽलुञ्चीत्कर्ण नासिकम्–भट्टि० १५।५७, प्रेर०–बोधयति–ते
1. जतलाना, ज्ञात करना, सूचित करना, परिचित करना
2. अध्यापन करना, समाचार देना, (शिक्षा आदि) प्रदान करना
3. परामर्श देना, चेताना–बोधयन्तं हिताहितम् –भट्टि० ९८।८२, भग० १०।९
4. पुनर्जीवित करना, फिर जान डालना, होश दिलाना, सचेत करना
5. फिर ध्यान दिलाना, याद दिलाना श० ४।१
6. जगाना, उठाना, उनेजित करना (आलं०)–अकाले बोधितो भ्रात्रा–रघु० १२।८१, ५।७५
7. (गंधद्रव्य को) फिर से सुवासित करना
8. फैलाना, खिलाना –मधुरया मधुबोधितमाधवी–शि० ६।२०
9. द्योतित करना, संवहन करना, संकेत करना – इच्छा० बुबु (वो) धिषति–ते, बुभुत्सते – । जानने की इच्छा करना आदि.
अनु–
1 जानना, समझना
2. सीखना. जानकार होना, सचेत होना, प्रेर०–
1. परामर्श देना, चेताना –रघु० ८।७५
2. ध्यान दिलाना–आर्ये सम्यगनुबोधितोऽस्मि–श० १,
अव–
जानना, ज्ञात करना, समझना–मनु० ८।५३, भट्टि० १५।१०१, प्रेर०–1. ज्ञात कराना, सूचित करना, परिचय देना–ब्रह्मचोदनानुपुरुषमवबोधयत्येव केवलम् – शारी०
2. उठाना, जगाना– रघु० १२।२३,
उद्–
1. जगाना, उठाना
2. फैलाना, खिलाना–प्रेर० जागरूक करना, उत्तेजित करना, प्रबुद्ध करना, जगाना,
नि–
1. जानना, समझना, ज्ञात करना–निबोध साधो तव चेत्कुतूहलम्–कु० ५।५२, ३।१४, मनु० १।६८, याज्ञ० १।२
2. मानना, विचार करना, समझना,
प्र–
जागना, उठना, आंख खोलना–श० ५।११, शि० ९।३०
2. खिलाना, फैलाना, खिलना–साभ्रेऽह्नीव स्थलकमलिनीं न प्रबुद्धां न सुप्ताम् –मेघ० ९०,–प्रेर०
1. सूचित करना, जतलाना–रघ० ३।६८
2. जगाना, उठाना –रघु० ५।६५ ६।५६
3. फैलाना, खिलाना –कु० १।१५,
प्रति–
जगाना, उठना–मनु० १।७४, याज्ञ० १।३३०, प्रेर०
1. सूचित करना जतलाना, परिचित करना, समाचार देना –रघु० १।७४, शि० ६।८,
2. जगाना, उठाना, –
वि–
जागना, उठना–कु० ५।५७ । प्रेर०
1. जगाना, उठाना
2. फिर से सचेत करना–अथ मोहपरायणा सती विवशा कामवधूर्विबोधिता–कु० ४।१,
सम्–
जानना, समझना, ज्ञात करना, जानकार होना–भट्टि०१९।३०, प्रेर० –
1. सुचित करना, परिचित कराना, सूचना देना–तवागतिज्ञं समबोधयन्माम् – रघु० १३।२५
2. संबोधित करना ।