संस्कृत-शब्दकोशः

मन्थ् मन्दट

मन्द

मन्द (वि०) [मन्द्+अच्]


1. धीमा, विलंबकारी, अकर्मण्य, सुस्त, मंद, मटरगश्ती करने वाला– (न०) भिन्दन्ति मन्दां गतिमश्वमुख्यः–कु० १।११, तच्चरितं गोविन्दे मनसिजमन्दे सखी प्राह–गीत० ६
2.निरुत्साही, तटस्थ-उदासीन
3. जड, मंदबुद्धि, मूढ, अज्ञानी, निर्बल–मस्तिष्क, मन्दोऽप्यमन्दतामेति संसर्गेण विपश्चितः' –मालवि० २।८, मन्दः कवियशः प्रार्थी गमिष्याम्युपहास्यताम्–रघु० १।३, द्विषन्ति मन्दाश्चरितं महात्मनाम् –कु० ५।७५
4. धीमा, गहरा, खोखला (ध्वनि आदि)
5. कोमल, धुंधला, मद् यथा 'मंदस्मितम्' में
6. थोड़ा, अल्प, जरा सा, मन्दोदरी, दे० 'अमन्द' भी
7. दुर्बल, बलहीन, कमजोर यथा 'मंदाग्नि' में
8. दुर्भाग्यग्रस्त, अभागा
9. मुर्झाया हुआ
10. दुष्ट, दुश्चरित्र
11. शराब की लतवाला,
~दः
1. शनिग्रह
2. यम का विशेषण
3. सृष्टि का विघटन
4. एक प्रकार का हाथी–शि० ५।४९,
~दम्
(अव्य०)
1. धीमे से, क्रमशः, धीरे-धीरे –यातं यच्च नितम्बयोर्गुरुतया मंदं विलासादिव–श० २।१
2. धीरे २, हल्के २, शान्ति से–मन्दं मन्दं नुदति पवनश्चानुकूलो यथा त्वाम्–मेघ० ९
3. धीमे–धीमे, मंद गति से, मंद स्वर से, हल्केपन से
4. मद्धमस्वर में, गहराई के साथ (‘मन्दी कृ’ ढीलढाल करना,–मन्दीकृतो वेगः–श० १, ‘मन्दी भू’ ढीला होना, कम ताकतवर होना) ।
समस्त पद
~अक्ष
(वि०) कमजोर आँखों वाला
(–क्षम्)
लज्जा का भाव, लज्जाशीलता, शर्मीलापन,
~अग्नि
(वि०) दुर्बल पाचन शक्ति वाला,
(–ग्निः)
अग्निमाद्य, पाचनशक्ति की मंदता,
~अनिलः
मृदु पवन,
~असु
(वि०) दुर्वल श्वास वाला,
~आक्रान्ता
एक छंद का नाम, दे० परिशिष्ट १,
~आत्मन्
मन्दबुद्धि वाला, मूर्ख, अज्ञानी–मन्दात्मानुजिघृक्षया मल्लि०,
~आदर
(वि०)
1. कम आदर प्रदर्शित करने वाला, अवज्ञा करने वाला, लापरवाह
2. असावधान,
~उत्साह
(वि०) हताश, उत्साहहीन–मन्दोत्साहः कृतोऽस्मि मृगयापवादिना माधव्येन–श० २,
~उदरी
रावण की पत्नी का नाम, पाँच सती स्त्रियों में से एक–तु० अहल्या,
~उष्ण
(वि०) कोष्ण, गुनगुना
(–ष्णम्)
कोष्णता, गुनगुनापन,
~औत्सुक्य
(वि०) धीमी उत्सुकता वाला, पराङ्मुख, रुचिशून्य–मन्दौत्सुक्योऽस्मि नगरगमनं प्रति–श० १,
~कर्ण
(वि०) कुछ बहरा, सूक्ति–बघिरान्मन्दकर्णः श्रेयान् , 'अभाव की अपेक्षा कुछ होना अच्छा है'
~कान्तिः
चन्द्रमा,
~कारिन्
(वि०) धीमे २ काम करने वाला,
~गः
शनि,
~गति, ~गामिन्
(वि०) शनैः २ चलने वाला, धीमी गति वाला,
~चेतस्
(वि०)
1. मन्दबुद्धि, मूर्ख, मूढ
2. अन्यमनस्क
3. मूर्छालु, अचेत,
~छाय
(वि०) धुंधला, मद्धम, आभाशून्य –मेघ ० ८०,
~जननी
शनि की माता,
~धी, ~प्रज्ञ, ~मति, ~मेधस्
मंद बुद्धि, मूर्ख, मूढ़,
~भागिन्, ~भाग्य
(वि०) भाग्यहीन, दुर्भाग्यग्रस्त, अभागा, दयनीय, बेचारा,
~रश्मि
(वि०) धुंधला,
~वीर्यः
दुर्बल,
~वृष्टिः
(स्त्री०) हल्की बारिश,
~स्मितः, ~हासः, ~हास्यम्
हल्की हंसी, मंद मुस्कान ।


मन्द (वि०) [मन्द्+अच्]


1. ढीला, शिथिल, निष्कियात्मक, अलस
2. शीतल, उदासीन
3. मूढ, दुर्बुद्धि मूर्ख
4. नीचा, गहरा, खोखला
5. मृदु, सुकुमार
6. छोटा
7. दुर्बल,
~न्दः
(पुं०)
1. शनिग्रह
2.यम का विशेषण ।
समस्त पद
~आस्यम्
संकोच, झिझक
~कर्मन्
(वि०) कार्य करने में शिथिल,
~जरस्
(वि०) शनैः शनैः बूढ़ा होने वाला,
~पुण्य
(वि०) दुर्भाग्यग्रस्त, बदकिस्मत ।

परिशिष्ट



Correction: