बुधिल
बुध्न
बुध्
बुध अवगमने
गणः- दिवादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-आत्मनेपदम्
कर्तरि लटि- बुध्यते
अर्थ−
१. जान्नु, बुझ्नु ।
प्रति-
१. केही जान्नु,
२. जाग्नु,
३. बाटो ढुक्नु ।
प्रतिवि-
१. जाग्नु, जागृत हुनु ।
सम्-
१. राम्रोसँग जान्नु ।
अव-
१. जान्नु ।
कृदन्तरूपमाला
- 1“बुध अवगमने” 2 3 ‘तत्त्वं बुध्यते’ इति धर्मकीर्त्ति प्रयोगात्, ‘क्रमादमुं नारद इत्यबोधि सः।।’ 4 इति माघप्रयोगाच्च सकर्मकत्वमप्यस्यास्तीति ज्ञायते।
- परं तु ‘अत्र बुधादीनां चतुर्णाम्, ‘अणावकर्मकात्--’ 5 इत्येव सिद्धे, वचनमिदम् अचित्तवत्कर्तृकार्थम्।’ इति प्रतिपादयतो वृत्तिकारादेरेतदनभिमत- मिति ज्ञायते।
- मा।
- धा।
- वृत्तौ तु ‘अयमर्थभेदेन सकर्मकोऽकर्मकश्च।’ इति समाहितम्। ‘बुध्यते बोधतीत्येवं बुधेरवगमे द्वयम्।’ 6 इति देवः।
- 7 बोधकः-धिका, बोधकः-धिका, 8 बुभुत्सकः-त्सिका, बोबुधकः-धिका;
- इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि दैवादिकक्षुध्यतिवत् 9 ज्ञेयानि।
- 10 बुद्धः, 11 बुधानः, 12 बुबुधानः।
प्रासङ्गिक्यः
बुध अवगमने
गणः- भ्वादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- बोधति
अर्थ−
१. जान्नु, बुझ्नु ।
प्रति-
१. केही जान्नु,
२. जाग्नु,
३. बाटो ढुक्नु ।
प्रतिवि-
१. जाग्नु, जागृत हुनु ।
सम्-
१. राम्रोसँग जान्नु ।
अव-
१. जान्नु ।
कृदन्तरूपमाला
- 1“बुध अवगमने” 2 ज्वलादिः।
- ‘बुध्यते बोधतीत्येवं बुधेरवगमे द्वयम्।
- बुधिरो बोधनार्थस्य बोधते बोधतीत्यपि।।’ 3 इति देवः।
- अवगमनम् = उद्बोधः, ज्ञानं च।
- आद्ये-अकर्मकः, द्वितीये-सकर्मकः।
- बोधकः-धिका, बोधकः-धिका, बुबोधिषकः-बुबुधिषकः-षिका, बोबुधकः- धिका इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककोलतिवत् 4 ज्ञेयानि।
- 5 6 बोधयन् शिष्यं धर्मम्।
- 7 प्रबोधी-प्रतिबोधी।
- राज्ञां 8 बोधितः-बुधितो वा।
- 9 विबुघः 10 -बोधः, 11 अविबोधयन्।
प्रासङ्गिक्यः
बुधिर् बोधने
गणः- भ्वादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- बोधति–ते
अर्थ−
१. जान्नु, बुझ्नु ।
प्रति-
१. केही जान्नु,
२. जाग्नु,
३. बाटो ढुक्नु ।
प्रतिवि-
१. जाग्नु, जागृत हुनु ।
सम्-
१. राम्रोसँग जान्नु ।
अव-
१. जान्नु ।
कृदन्तरूपमाला
- 1“बुधिर् बोधने” 2 ‘बुधिरो बोधनार्थस्य बोधते बोधतीत्यपि।।’ 3 इति देवः।
- चान्द्राः, क्षीरस्वामी च ‘बुध--’ इत्यनिरितं पठन्ति।
- बोधकः-धिका, बोधकः-धिका, बुबोधिषकः-बुबुधिषकः-षिका, बोबुधकः-धिका;
- इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककोलतिवत् 4 ज्ञेयानि।
- 5 बोधयमानः, 6 विबोध्यः, 7 तत्त्वबोधः- 8 तत्त्वबोधिनी।
प्रासङ्गिक्यः