मनोह्वा मन्तव्य

मन्

मनु अवबोधने

---

गणः- तनादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-आत्मनेपदम्
कर्तरि लटि- मनुते

अर्थ−
१. जान्नु, बुझ्नु,
२. मान्य गर्नु, स्वीकार गर्नु,
३. विचार गर्नु,
४. मान्नु ।
अनु-
१. अनुमोदन गर्नु,
२. अनुमान गर्नु ।
अभि-
१. अभिमान गर्नु,
२. इच्छा गर्नु, चाहनु ।
अव-
१. अपमान गर्नु, भर्त्सना गर्नु ।
सम्-
१. अनुमोदन गर्नु, कबुल गर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“मनु अवबोधने” ² ‘स्तम्भे मानयते, ज्ञाने मन्यते मनुते पदम्।।’ ³ इति देवः।
• ‘--बोधने इति मैत्रेयः।’ इति मा।
• धा।
• वृत्तिटीका।
• मानकः-निका, मानकः-निका, ⁴ मिमनिषकः-षिका, मम्मनकः-मंमनकः- निका;
• मनिता-त्री, मानयिता-त्री, मिमनिषिता-त्री, मम्मनिता-मंमनिता-त्री;
• इत्यादीनि सर्वाणि रूपाणि दैवादिकमन्यतिवत् ⁵ ज्ञेयानि।
• क्विपि ⁶ हरिमत्-हरिमतौ-हरिमतः;
• ⁷ मतः-तम्-तवान्, ⁸ मनितम्-तः-तवान्, ⁹ मनित्वा-मत्वा, ¹⁰ मेनका, ¹¹ अभिमत्य, ¹² मन्तिः, ¹³ मन्वानः इतीमानि रूपाणि अस्य धातोः विशेषेण संभवन्तीति विशेषः।
• ¹⁴

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१२१९)
• ↑ (८-तनादिः-१४७१। सक। सेट्। आत्म।)
• ↑ (श्लो। १२५)
• ↑ १। अस्य धातोः सेट्त्वात् सनि रूपमेवम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र बोध्यम्। शुद्धात् तृजादिषु च एवमेव ऊह्यम्।
• ↑ (१२१७)
• ↑ २। ‘गमः क्वौ’ (६-४-४०) इत्यत्र ‘गमादीनामिति वक्तव्यम्’ इति वचनात् क्विपि अनुनासिकलोपे, ‘ह्रस्वस्य--’ (६-१-७१) इति तुकि च रूपमेवम्।
• ↑ ३। निष्ठायाम्, ‘अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनाम्--’ (६-४-३७) इति अनुनासिकलोपे रूपमेवम्।
• ↑ ४। निष्ठायाम्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति निषेधस्यानित्यत्वादिट्। तदनित्यत्वे च, ‘कृती छेदने’ (तु। से। पर।) इतीदित्करणं लिङ्गम्। अन्यथा, ‘सेऽसिचि--’ (७-२-५७) इति वेट्कत्वात् सिद्धे किं तेन?’ इति अमख्याख्यायाम् (१-१०७) प्रतिपादितत्वात् मनितम् इत्यपि साधुरिति ज्ञेयम्। तथा-- ‘बुद्धं बुधितं मनितम्’ इत्यमरः। ‘एवमेव स्वामी’ इति प्र। सर्वस्वे।
• ↑ ५। ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पः। इट्पक्षे मनित्वा। इडभावपक्षे, अनुनासिकलोपे मत्वा इति रूपद्वयं बोध्यम्।
• ↑ ६। ‘आशिषि च’ (३-१-१५०) इति वुन्। ‘नशिमन्योरलिट्येत्वं वक्तव्यम्’ (वा। ६-४-१२०) इति वचनात् एत्वे रूपमेवम्। “--‘मेनका’ इत्यपि भाषायां न प्राप्नोति। यदि तु इष्यते पृषोदरादित्वाद्भविष्यति। … ‘आशिषि चोपसंख्यानम्’ (वा। ७-३-४५) इति इत्वाभावः।” इति प्रकृतसूत्रभाष्ये (६-४-१२०) कैयटे प्रतिपादितम्।
• ↑ ७। ल्यपि, ‘वा ल्यपि’ (६-४-३८) इत्यस्य व्यवस्थितविभाषाश्रयणाद् अत्र नान्तानिटां नित्यम् अनुनासिकलोपः। तेन अभिमत्य इत्येकमेव रूपम्।
• ↑ ८। तनोत्यादित्वात् क्तिचि ‘न क्तिचि दीर्घश्च’ (६-४-३९) इति दीर्घानुनासिकलोप- निषेधे रूपमेवम्।
• ↑ आ। ‘कंसस्तृणीकृतरिपुः घृणिमान् वताप्तिं मन्वान एकमथ मञ्चमलञ्चकार।।’ धा। का। ३। ४।
• ↑ [पृष्ठम्१००३+ २८]

---

मन स्तम्भे

---

गणः- चुरादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-आत्मनेपदम्
कर्तरि लटि- मानयते

अर्थ−
१. बन्द गर्नु, स्थिर रहनु,
२. मन्द हुनु,
३. गर्व गर्नु,
४. प्रतिकूल हुनु,
५. रोकिनु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“मन स्तम्भे” ² आकुस्मीयः।
• ‘स्तम्भः = गर्वः…।
• पक्षे मनतीति चन्द्रः’ इति क्षीरस्वामी।
• ‘स्तम्भे मानयते, ज्ञाने मन्यते मनुते पदम्।।’ ³ इति देवः।
• मानकः-निका, मिमानयिषकः-षिका;
• मानयिता-त्री, मिमानयिषिता-त्री;
• इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिकगालयतिवत् ⁴ ज्ञेयानि।
• ⁵

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१२१८)
• ↑ (१०-चुरादिः-१७१०। अक। सेट्। आत्म।)
• ↑ (श्लो। १२५)
• ↑ (३८८)
• ↑ [पृष्ठम्१००२+ ३०]

---