मिजि मिञ्ज्

मिञ्

डुमिञ् प्रक्षेपणे
गणः- स्वादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- मिनोति–मिनुते
अर्थ−
१. फ्याँक्नु,
२. फैलाउनु ।

कृदन्तरूपमाला

¹“डु मिञ् प्रक्षेपणे” ² ‘मिनोति मिनुते स्वादेः गतौ मयति माययेत्।’ ³ इति देवः।
⁴ ⁵ मायकः-पिका, ⁶ मापकः-पिका, ⁷ मित्सकः-त्सिका, ⁸ मेमीयकः-यिका;
माता-त्री, मापयिता-त्री, मित्सिता-त्री, मेमीयिता-त्री;
⁹ मिन्वन्-न्ती, मापयन्-न्ती, मित्सन्-न्ती;
-- मास्यन्-न्ती-ती, मापयिष्यन्-न्ती-ती, मित्सिष्यन्-न्ती-ती;
-- मिन्वानः, मापयमानः, मित्समानः, मेमीयमानः;
मास्यमानः, मापयिष्यमाणः, मित्सिष्यमाणः, मेमीयिष्यमाणः;
प्रमाः-प्रमौ-प्रमाः;
-- -- -- ¹⁰ मितम्- ¹¹ तः-तवान्, मापितः, मित्सितः, मेमीयितः-तवान्;
¹² ¹³ मयः, ¹⁴ मायी, मापः, मित्सुः, ¹⁵ मेम्यः;
मातव्यम्, मापयितव्यम्, मित्सितव्यम्, मेमीयितव्यम्;
¹⁶ प्रणिमानीयम्, प्रणिमापनीयम्, मित्सनीयम्, मेमीयनीयम्;
¹⁷ मेयम्, माप्यम्, मित्स्यम्, मेमीय्यम्;
¹⁸ ईषत्प्रमयः-दुष्प्रमयः-सुप्रमयः;
-- -- मायमानः, माप्यमानः, मित्स्यमानः, मेमीय्यमानः;
¹⁹ मयः, मापः, मित्सः, मेमीयः;
मातुम्, मापयितुम्, मित्सितुम्, मेमीयितुम्;
मितिः, मापना, मित्सा, मेमीया;
मानम्, मापनम्, मित्सनम्, मेमीयनम्;
मित्वा, मापयित्वा, मित्सित्वा, मेमीयित्वा;
²⁰ प्रमाय, प्रमाप्य, प्रमित्स्य, प्रमेमीय्य;
मायम् २, मित्वा २, मापम् २, मापयित्वा २, मित्सम् २, मित्सित्वा २, मेमीयम् २;
मेमीयित्वा २;
²¹ ²² वातप्रमीः, ²³ मायुः-गोमायुः, ²⁴ मयुः, ²⁵ जामाता, ²⁶ मीरः।

प्रासङ्गिक्यः

↑ (१२५३)
↑ (५-स्वादिः-१२५०। सक। अनि। उभ।)
↑ (श्लो। १७)
↑ [पृष्ठम्१०२१+ २८]
↑ १। ण्वुलि वृद्धौ सत्यां एजन्तत्वेन ‘मीनातिमिनोतिदीङाम्--’ (६-१-५०) इत्यनेन आत्वे, ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवं घञादिष्वपि बोध्यम्।
↑ २। णिच्प्रत्ययोत्वत्तेरनन्तरं वृद्धौ कृतायाम् एजन्तत्वात् आत्वे, आदन्तलक्षणे पुगागमे च रूपमेवम्। ण्यन्ते सर्वत्र एवमेव प्रक्रिया ज्ञेया।
↑ ३। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वे, ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घे ‘सनि मीमा--’ (७-४-५४) इति इस्भावे ‘सः स्यार्धधातुके’ (७-४-४९) इति सकारस्य तत्वे, ‘अत्र लोपोऽभ्यासस्य’ (७-४-५८) इत्यभ्यासलोपे च रूपम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र बोध्यम्। माधवधातुवृत्तौ सन्नन्तरूपप्रदर्शनावसरेऽत्र, “--मित्सति, मित्सते, ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वात्, ‘अज्झ- नगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घे--” इत्याद्युक्तम्। अस्यायं भावः। अनैमित्तिक आकारः प्रथमतो न प्रवर्तते। धातोः इगन्तत्वेन ‘इको झल्’ (१-२-९) इत्यादिसूत्रे सनः कित्त्वात्, एज्विषय एवाकारविधानात् इति।
↑ ४। यङन्ते ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घे द्विर्वचनादिकेषु च कृतेषु, ‘गुणो यङ्लुकोः’ (७-४-८२) इति गुणः।
↑ ५। शतरि, ‘स्वादिभ्यः--’ (३-१-७३) इति श्नुप्रत्यये, ‘हुश्नुवोः सार्वधातुके’ (६-४-८७) इति यणि च रूपमेवम्। शानजन्तेऽप्येवमेव।
↑ ६। निष्ठायामाकारो न प्रवर्तते; आकारविधायके सूत्रे (६-१-५०) ‘आदेच उपदेशे ऽशिति’ (६-१-४५) इत्यतः ‘एचः’ इत्यनुवर्तनात्, तस्य च गुणयोग्यप्रत्ययेष्वेव परेषु आत्वमिति ज्ञापनात्। अतश्च निष्ठाप्रत्ययस्य कित्त्वात् न गुणः, तेन रूपमेवम्। स्पष्टमिदं प्रकृतसूत्रे (६-१-५०) भाष्ये। एवमेव क्त्वाक्तिन्प्रभृतिष्वपि ज्ञेयम्।
↑ आ। ‘सुन्वत्प्रियं तमथ रागसिताशिताग्रम् आरोन्मितास्त्रनिचयास्तृतमानसान्ता।’ धा। का। २। ६८।
↑ [पृष्ठम्१०२२+ २५]
↑ १। पचाद्यचि, ‘निमिमीलियां खलचोः प्रतिषेधः’ (वा। ६-१-५०) इति आकार- प्रतिषेधः। गुणेऽयादेशे च रूपमेवम्। अत्र वार्तिके ‘अच्’ पदेन पचाद्यचः (३-१-१३४), एरच (३-३-५६) श्च ग्रहणमिति कैयटादौ प्रतिपादितम्। अत्र वार्तिके निपूर्वकस्यैव मिनोतेः ग्रहणाद्, उपसर्गान्तरे, उपपदेशुद्धे च आकार एव भवेदिति ज्ञायते। तदानीम्, ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-१-१३६) इति कप्रत्यये, ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपे च प्रमः इति रूपमपि साध्विति प्रतिभाति।
↑ २। नन्द्यादित्वात् कर्तरि णिनिप्रत्यये युगागमे च रूपमेवम्।
↑ ३। यङन्तात् पचाद्यचि यङो लुकि ‘एरनेकाचः--’ (६-४-८२) इति यणि च रूपमेवम्।
↑ ४। ‘नेर्गदनदपतपदघुमा--’ (८-४-१७) इति नेर्णत्वे रूपमेवम्।
↑ ५। यत्प्रत्यये, अनैमित्तिक आकारे, ‘ईद् यति’ (६-४-६५) इतीकारे गुणे च रूपम्।
↑ ६। धातोरस्य सकर्मकत्वात् कर्मणि खल्प्रत्यये, ‘निमिमीलियां खलचोः प्रतिषेधः’ (वा। ६-१-५०) इति आकारप्रतिषेधे गुणायादेशयो रूपमेवम्।
↑ ७। धातोरस्येवर्णान्तात्वत्, घञपवादतया ‘एरच्’ (३-३-५६) इति भावेऽच्प्रत्यये आकारप्रतिषेधे च रूपमेवम्।
↑ ८। ल्यपि, ‘मीनातिमिनोतिदीङां ल्यपि च’ (६-१-५०) इति आकारे रूपमेवम्। अन्यथा क्त्वाप्रत्ययादेशभूतस्य ल्यप एज्विषयत्वाभावेन आकारो न स्यात्, तदर्थमेव ‘--ल्यपि च’ (६-१-५०) इत्युक्तमिति ज्ञेयम्।
↑ [पृष्ठम्१०२३+ २७]
↑ १। ‘वातप्रमीः’ (उ। उ-१-८५) इति सूत्रेण प्रपूर्वकात् वातशब्दे उपपदे वातं प्रमिणोतीत्यर्थे ईप्रत्यये निष्पन्नोऽयं शब्दः। वातप्रमीः = शमीवृक्षः, पक्षी च।
↑ २। ‘कृवापाजिमि--’ (द। उ। १-८६) इत्युण्प्रत्यये युगागमः। मीयतेऽनेनेति मायुः मानम्। गां मिनोति = हिनस्तीति गोमायुः = शृगालः।
↑ ३। ‘भृमृशीतॄचरित्सरितनिमि--’ (द। उ। १-९२) इत्युप्रत्यये बाहुलकादाकाराभावे गुणायादेशयोश्च रूपमेवम्।
↑ ४। ‘नप्तृनेष्टृ--’ (द। उ। २-३) इति तृन्प्रत्यये तृच्प्रत्यये वा जायां मिनोतीत्यर्थे जायाशब्दस्य जादेशे च निपातितोऽयं शब्दः। जामाता = दुहितुः पतिः।
↑ ५। ‘शुषिचिमिभ्यो दीर्घश्च’ (द। उ। ८। ४३) इति क्रन्प्रत्यये प्रकृतेदीर्घे च रूपमेवम्। मिनोति इति मीरः = देशसीमा।

संस्कृत-शब्दकोशः

मिञ्

कृदन्तरूपमाला

Correction: