मुचुटी
मुच्लृ
मुच्
मुच कल्कने (पाठान्तर)
गणः- भ्वादिः
कर्मकः-अकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-आत्मनेपदम्
कर्तरि लटि- मोचते
अर्थ−
१. बोल्नु, भन्नु,
२. पिस्नु, कुट्नु,
३. ठग्नु, फसाउनु,
४. दुराचारी हुनु,
५. गर्व गर्नु ।
प्र-
१. अतिदान गर्नु, धेरै दिनु,
२. समर्पण गर्नु, दिनु ।
कृदन्तरूपमाला
मुच प्रमोचनमोदनयोः
गणः- चुरादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- मोचयति–ते
अर्थ−
१. छोड्नु,
२. द्रव्यादि दिनु, प्रसन्न हुनु ।
कृदन्तरूपमाला
- 1“मुच प्रमोचने” 2 3 अत्र प्रमोचनम् = शरादीनां सन्धानरूपं कायिकं कर्मेति क्षीरतरङ्गिण्यां ‘मोचयति शरान्’ इत्युदाहरणदानेन ज्ञायते।
- मा।
- धा।
- वृत्तौ तु ‘ऋणं निर्मोचयति प्रतिददातीत्यर्थः।’ इत्युदाहृतत्वात् मानसिकव्यापारविशेष इति प्रतीयते।
- उभयथाऽपि सकर्मकत्वं ज्ञेयम्। ‘--मोदने च’ इति माधवधातुवृत्ति-सिद्धान्तकौमुद्यादिषु पाठः।
- ‘कल्कने मुञ्चते मुञ्चेर्मोक्षे मुञ्चति मुञ्चते।
- प्रमोचने चुरादेर्णौ मोचयत्येष न त्वॢदित्।।’ 4 इति देवः।
- मोचकः-चिका, मुमोचयिषकः-षिका;
- मोचयिता-त्री, मुमोचयिषिता-त्री;
- इत्यादिकानि समस्तान्यपि रूपाणि चौरादिकच्योसयतिवत् 5 ज्ञेयानि।
- 6
प्रासङ्गिक्यः
मुच्लृ मोचने(मोक्षणे)
गणः- तुदादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- मुञ्चति–ते
अर्थ−
१. मुक्त गर्नु, छोड्नु,
२. त्याग्नु ।
कृदन्तरूपमाला
- 1“मुचॢ मोक्षणे” 2 मुचादिः।
- ‘कल्कने मुञ्चते मुञ्चेः, मोक्षे मुञ्चति मुञ्चते।
- प्रमोचने चुरादेर्णौ मोचयत्येष न त्वॢदित्।।’ 3 इति देवः।
- मोचकः-चिका, मोचकः-चिका, 4 मुमुक्षकः-मोक्षकः-क्षिका, मोमुचकः-चिका;
- मोक्ता-मोक्त्री, मोचयिता-त्री, मुमुक्षिता-मोक्षिता-त्री, मोमुचिता-त्री;
- 5 मुञ्चन्-न्ती, मोचयन्-न्ती, मुमुक्षन्-मोक्षन्-न्ती;
- -- 6 मोक्ष्यन्-न्ती-ती, मोचयिष्यन्-न्ती-ती, मुमुक्षिष्यन्-मोक्षिष्यन्-न्ती-ती;
- -- मुञ्चमानः, मोचयमानः, मुमुक्षमाणः-मोक्षमाणः, मोमुच्यमानः;
- मोक्ष्यमाणः, मोचयिष्यमाणः, मुमुक्षिष्यमाणः-मोक्षिष्यमाणः, मोमुचिष्यमाणः;
- विमुक्-विमुचौ-विमुचः;
- -- -- -- मुक्तम्-मुक्तः-मुक्तवान्, 7 चक्रमुक्तः, 8 स्तोकान्मुक्तः-अल्पान्मुक्तः-कृच्छ्रान्मुक्तः, मोचितः, मुमुक्षितः-मोक्षितः, मोमुचितः-तवान्;
- मुचः, 9 जलमुक्-पयोमुक्, 10 नखमुचानि 11, 12 मुक्तः-मुक्ता, 13 मोचनः, मोचः, 14 मुमुक्षुः-मोक्षुः, मोमोचः;
- -- मोक्तव्यम्, मोचयितव्यम्, मुमुक्षितव्यम्-मोक्षितव्यम्, मोमुचितव्यम्;
- मोचनीयम्, मोचनीयम्, मुमुक्षणीयम्-मोक्षणीयम्, मोमुचनीयम्;
- 15 मोक्यम्-मोच्यम्, मोच्यम्, मुमुक्ष्यम्-मोक्ष्यम्, मोमुच्यम्;
- ईषन्मोचः-दुर्मोचः-सुमोचः;
- -- -- -- 16 मुच्यमानः, मोच्यमानः, मुमुक्ष्यमाणः-मोक्ष्यमाणः, मोमुच्यमानः;
- मोकः-निर्मोकः, मोचः, मुमुक्षः-मोक्षः, मोमुचः;
- मोक्तुम्, मोचयितुम्, मुमुक्षितुम्-मोक्षितुम्, मोमुचितुम्;
- मुक्तिः, मोचना, मुमुक्षा-मोक्षा, मोमुचा;
- मोचनम्, मोचनम्, मुमुक्षणम्-मोक्षणम्, मोमुचनम्;
- मुक्त्वा, मोचयित्वा, मुमुक्षित्वा-मोक्षित्वा, मोमुचित्वा;
- विमुच्य, विमोच्य, विमुमुक्ष्य-विमोक्ष्य, विमोमुच्य;
- मोचम् २, मुक्वा २, मोचम् २, मोचयित्वा २, मुमुक्षम्-मोक्षम् २, मुमुक्षित्वा-मोक्षित्वा २, मोमुचम् २;
- मोमुचित्वा २;
- 17 इति इन्प्रत्यये, तस्य कित्त्वेन गुणनिषेधे च रूपमेवम्।
- न मुञ्चतीति नमुचिः।
- ‘न भ्राण्नपान्नवेदानासत्यानमुचि--’ 18 इत्यादिना नञः प्रकृतिभावे रूपमेवम्। मुचिः-नमुचिः, 19 इत्यादिना किरच्प्रत्यये रूपमेवम्। मुचिरः, 20 इति ष्ट्रन्प्रत्यये टेरूकारे च रूपमेवम्।
- मुच्यते तदिति मूत्रम्।
- मनोरमायां तु मूत्रधातोरेव प्रकृतरूपे सिद्धेऽत्रैवं साधनं स्वरार्थमित्युक्तम्। मूत्रम्।
प्रासङ्गिक्यः