यभ
यम
यभ्
यभ मैथुने
गणः- भ्वादिः
कर्मकः-अकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- यभति
अर्थ−
१. मैथुन गर्नु, सम्भोग गर्नु ।
कृदन्तरूपमाला
- 1“यभ मैथुने” 2 3 ‘यभ विपरीतमैथुने’ इति क्षीरस्वामि-माधवादिसम्मतः पाठः।
- ‘--विपरीते मैथुने’ इति धा।
- का।
- व्याख्या 4 दृष्टः पाठः।
- “भय विपरीतो मैथुने’;
- विपरीत इति--यभ इत्यर्थः।” इति पुरुष- कारः।
- ‘जभ--’ इति चवर्गतृतीयादिं केचित् पठन्ति।
- धनपाल-काश्य- पादयः ‘यभ--’ इति पठित्वा, ‘जभ च’ इति पठन्तीति ग्रन्थेषु तत्र तत्रोदाहरणाज्ज्ञायते।
- ‘रभिश्च भान्तेष्वथ मैथुने यभिः’ 5 इत्यत्र वृत्त्यादिषु यभतेरेवोदाहरणात् ‘जभ--’ इति पाठोऽप्रामाणिक इति च पुरुषकारे 6 निरूपितम्।
- ‘जभि--’ इत्यपि कुत्रचिद् दृष्टः पाठः।
- “-- ‘विपरीत इति।
- विपरीतानुष्ठित इत्यर्थः।’ इति मैत्रेयः।।” इति धातुवृत्तिः।
- “तच्च पुरुषायितम्।” इति धा।
- का व्याख्या।
- एवं बहुधाऽत्र धातौ, स्वरूपविषयेऽर्थविचारे च विप्रतिपत्तिः ग्रन्थकृतां दृश्यते।
- प्रसिद्धपाठस्तु यभ इत्येवेति प्रामाणिकाः।
- ‘यभस्व नित्यं यदि शक्तिरस्ति--’ 7 इत्यादिषु धातोरस्यात्मनेपदप्रयोगो दृश्यते।
- तत्र प्रमाणं मृग्यम्। याभकः-भिका, याभकः-भिका, 8 यियप्सकः-सिका, यायभकः-भिका;
- 9 यब्धा-यब्ध्री, याभयिता-त्री, यियप्सिता-त्री, यायभिता-त्री;
- इत्यादिकानि सर्वाण्यपि रूपाणि प्रातिस्विकरूपाणि विना भौवादिकतपतिवत् 10 ज्ञेयानि।
- 11 याभः।
- 12
प्रासङ्गिक्यः