यमेश्वर ययमपञ्चक

यम्

यम उपरमे
गणः- भ्वादिः
कर्मकः-अकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- यच्छति
अर्थ−
१. प्रतिबन्ध गर्नु, रोक्नु, अवरोध गर्नु ।
नि-
१. दौडाउनु, भगाउनु
२. कुलाचार गर्नु,
३. आकलन गर्नु, आकर्षण गर्नु, खिच्नु,
४. नियममा बाँध्नु ।
उद्- (उभयपदी, समुदाङ्भ्यो यमो ग्रन्थे. १/३/७५,)
१. यत्न गर्नु, उद्योग गर्नु,
२. माथि उठाउनु,
३. माथि चढ्नु ।
व्या- (आत्मनेपदी, आङो यमहनः १/३/२८)
१. कष्ट गर्नु, मिहिनेत गर्नु, परिश्रम गर्नु,
२. व्यवहार गर्नु,
३. आफ्नो उद्योग गर्नु ।
सन्नि- (परस्मैपदी)
१. प्रतिरोध गर्नु, रोक्नु ।
आ- (आत्मनेपदी, आङो यमहनः १/३/२८)
१. हात पसार्नु ।
आ- (परस्मैपदी)
१. जानु,
२. बलात् लिनु, खोसेर लिनु ।
सम्- (उभयपदी, समुदाङ्भ्यो यमो ग्रन्थे. १/३/७५,)
१. आफ्नो वस्तुहरू एकत्र गर्नु, थुप्र्याउनु, जम्मा पार्नु ।
सम्- (परस्मैपदी)
१. संयोग गर्नु, मिलाउनु ।
उप- (उभयपदी, समुदाङ्भ्यो यमो ग्रन्थे. १/३/७५,)
विवाह गर्नु, बिहे गर्नु,
२. मान्य गर्नु, स्विकार्नु,
३. विद्याले जित्नु, विद्याको बलले आफ्नो अधिन बनाउनु ।

कृदन्तरूपमाला

¹“यम उपरमे” ² ³ ‘यमो गन्धने’ ⁴ इति सूत्रे गन्धनरूपस्य ⁵ अर्थस्याप्युपादानात्, धातोरस्योपसर्गवशात्, स्वभावाद् वा तत्राप्यर्थे वृत्तिरिति ज्ञेयम्।
भ्वादिष्वेव पुरस्तात् ⁶ ‘यमोऽपरिवेषणे’ ⁷ इति यत् पठ्यते--तत्तु ‘यम उपरमे’ इत्युत्तरत्रात्रैव विकरणे पठितस्यार्थविशेषे घटादिपाठ--तन्निषेधार्थरूपप्रयोजनद्वय- बशादिति ज्ञेयम्।
उत्तरत्र चैतद् व्यक्तीभविध्यति।
‘परिवेष्टने एव मित्’ इति काशकृत्स्नः।
इति केचित्। ‘यमेरुपरमे यच्छेद् यमयेत् परिवेषणे।’ ⁸ इति देवः।
यामकः-मिका, ⁹ यमकः-मिका, ¹⁰ आयामकः-मिका, ¹¹ यियंसकः-सिका, ¹² यंयमकः-यंंय्यमकः-मिका;
¹³ यन्ता-यन्त्री, यमयिता-आयामयिता-त्री, यियंसिता-त्री, यंयमिता-त्री;
¹⁴ ¹⁵ यच्छन्-न्ती, नियमयन्-यामयन्-न्ती, यियंसन्-न्ती;
-- यंस्यन्-न्ती-ती, नियमयिष्यन्-यामयिष्यन्-न्ती-ती, यियंसिष्यन्-न्ती-ती;
-- ¹⁶ आयच्छमानः, ¹⁷ ¹⁸ भार्याम्] उपयच्छमानः, ¹⁹ पाणिम्] आयच्छमानः, ²⁰ ²¹ संयच्छमानः, ²² उद्यच्छमानः, ²³ आयच्छमानः, यमयमानः, नियमयमानः, ²⁴ आयामयमानः, ²⁵ आयियंसमानः, यंयम्यमानः;
आयंस्यमानः, उपयंस्यमानः, संयंस्यमानः-उद्यंस्यमानः-आयंस्यमानः, आयामयिष्यमाणः, यमयिष्यमाणः-नियमयिष्यमाणः, आयियंसिष्यमाणः, यंयमिष्यमाणः;
²⁶ ²⁷ रिपुयत्-रिपुयतौ-रिपुयतः;
²⁸ वियत्-वियतौ-वियतः;
²⁹ यतम्-यतः-यतवान्, नियमितः-आयामितः, यियंसितः, यंयमितः-तवान्;
³⁰ यमः, ³¹ वाचंयमः ³², ³³ यतिः, ³⁴ आयामी, ³⁵ वाग्यामः, यमः, नियमः-आयामः, ³⁶ संयमनः, यियंसुः, यंयमः;
यन्तव्यम्, यमयितव्यम्-आयामयितव्यम्, यियंसितव्यम्, यंयमितव्यम्;
यमनीयम्, यमनीयम्-यामनीयम्, यियंसनीयम्, यंयमनीयम्;
³⁷ यम्यम्, ³⁸ अनियम्यम्-विनियम्यम्, नियाम्यम्, यम्यम्-आयाम्यम्, यियंस्यम्, यंयम्यम्;
³⁹ ईषद्यमः-दुर्यमः-सुयमः;
-- -- -- यम्यमानः, यम्यमानः-आयाम्यमानः, यियंस्यमानः, यंयम्यमानः;
आयामः, ⁴⁰ उद्यमः, ⁴¹ संयामः ⁴² -उपयमः-उपयामः-नियमः-नियामः, यमः-यामः, यियंसः, यंयमः;
यन्तुम्, यमयितुम्-आयामयितुम्, यियंसितुम्, यंयमितुम्;
⁴³ यतिः, ⁴⁴ संयत्, यमना-आयामना, यियंसा, यंयमा;
यमनम्, ⁴⁵ यमनम्-आयामनम्, यियंसनम्, यंयमनम्;
⁴⁶ यत्वा, यमयित्वा-यामयित्वा, यियंसित्वा, यंयमित्वा;
⁴⁷ प्रयत्य-प्रयम्य, ⁴⁸ प्रयमय्य-प्रयाम्य, प्रयियंस्य, प्रयंयम्य;
⁴⁹ यामम् २, यत्वा २, ⁵⁰ यमम् २-यामम् २-आयामम् २, यमयित्वा २-यामयित्वा २, यियंसम् २, यियंसित्वा २, यंयमम् २;
यंयमित्वा २;
⁵¹ इत्युनन्प्रत्ययः।
यमुना = नदीविशेषः। यमुना, ⁵² इति त्रप्रत्ययः।
यच्छतीति यन्त्रम् = शरीरसाधनम्, पीडनञ्च। यन्त्रम्, ⁵³ इति संज्ञायां क्वुनि रूपमेवम्।
यमकम् = शब्दालङ्कारविशेषः। यमकम्।

प्रासङ्गिक्यः

↑ (१३४०)
↑ (१-भ्वादिः-८१९-९८४। सक। अनि। पर।)
↑ [अ]
↑ (१-२-१५)
↑ (गन्धनम् = सूचनम्’ परदोषाविष्कार इति यावत्।)
↑ (८१९ संख्यायां)
↑ (ग। सू। भ्वादौ)
↑ (श्लो। १४८)
↑ १। ‘यमोऽपरिवेषणे’ (ग। सू। भ्वादौ) इति पठ्यते। तस्य चायमर्थः-- ‘न कम्यमिचमाम्’ (ग। सू। भ्वादौ) इत्यतो नेति वर्तते। उपरमार्थे पठितो यो यमधातुः स एव परिवेषणरूपार्थभिन्नार्थ एव घटादिपाठं न प्राप्नोति--अर्थात् परिवेषणार्थे घटादिः--इति। तथा च ‘नियमयन् ब्राह्मणान्’ इत्यादिषु परिवेषणार्थकत्वात् घटादित्वम्। तेन मित्त्वात्, ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इति णौ उपधाह्रस्वे रूपमेवं सर्वत्र बोध्यम्। यदा तु परिवेषणभिन्नार्थकत्वं--तदानीं आयामयन् (= द्राघयन्, व्यापारयन् वा इत्यर्थः) इत्यादिषु मित्त्वनिषेधात् उपधावृद्धिरेवेति बोध्यम्। एवमुत्तरत्रापि।
↑ २। मैत्रेयरक्षित-काशिकाकार-न्यासकार-धातुवृत्तिकार-सिद्धान्त- कौमुदीकारमतानुसारेणात्र प्रयोगे मित्त्वनिषेधात् रूपमेवम्। क्षीरस्वामी तु ‘यमोऽपरिवेषणे’ (ग। सू। भ्वादिः) इत्यत्र पूर्वस्मात् गणसूत्रात् ‘न’ इत्यननुवर्त्य आयमयन् इत्येव साधुरिति विपरीतेन साधयति--तथाहि-- “यमयति, नियमयति, परिवेषणे तु--यामयति श्राद्धेऽन्नम्, आयामयति चन्द्रम्।” इति। तदेतत् पुरुषकारादिषु बहुधा खण्डितमिति नेह प्रतन्यते।
↑ ३। सन्नन्तात् द्वित्वादिके मकारस्य नत्वे, ‘नश्चापदान्तस्य--’ (८-३-२४) इति अनु- स्वारे च रूपमेवम्।
↑ ४। यङन्तात् ‘नुगतोऽनुनासिकान्तस्य’ (७-४-८५) इति नुगागमः, तस्य पदान्तवद्भावेन परसवर्णविकल्पः।
↑ ५। तृजादिषु ‘यमिर्ञमन्तेष्वनिडेक इष्यते’ (व्याघ्रभूतिकारिका, भाष्ये ७-२-१०) इति वचनाद् धातोरनिट्त्वम्। मकारस्यानुस्वारे परसवर्णे चैवं रूपम्।
↑ [पृष्ठम्१०७१+ २६]
↑ १। शतरि, ‘इषगमियमां छः’ (७-३-७७) इति छकारेऽन्तादेशे तुकि, तस्य श्चुत्वेन चकारे च रूपमेवम्। एवं शानजन्तेष्वपि प्रक्रियोह्या।
↑ २। ‘आङो यमहनः’ (१-३-२८) इति अकर्मकादस्मादाङ्पूर्वकादात्मनेपदं शानच्। अकर्मकादित्युक्तत्वात् आयच्छन् कूपाद् रज्जुम्’ इत्यत्र शतैव।
↑ आ। ‘श्रियमायच्छमानाभिरुत्तमाभिरनुत्तमाम्।।’ भ। का। ८। ४६।
↑ [३। ‘उपाद् यमः स्वकरणे’ (१-३-५६) इत्यात्मनेपदम्। स्वकरणम् = स्वीकरणम्। पाणिग्रहणमिति भट्टोजिप्रभृतयः। तत्तु भाष्याद्यनारूढत्वादुपेक्ष्यमिति शेखरकारादयः। स्वकरणभिन्नार्थे ‘देवदत्तो यज्ञदत्तस्य भार्यामुपयच्छन्’ इत्यत्र शतैव।
↑ [४। ‘स्वाङ्गकर्मकाच्च--’ (वा। १-३-२७) इति वचनादात्मनेपदम्।
↑ [व्रीहीन्]
↑ ५। ‘समुदाङ्भ्यो यमोऽग्रन्थे’ (१-३-७५) इति सम् उत् आङ् पूर्वकादस्मात् यमधातोः ग्रन्थभिन्नविषये वर्तमानात् आत्मनेपदम्। ‘अग्रन्थे’ इत्युक्तत्वात् ‘उद्यच्छन् चिकित्सां वैद्यः’ इत्यादिषु शतैव। ‘स्वान् व्रीहीन् संयच्छन्’ इत्यादिषु तु ‘विभाषोपपदेन प्रतीयमाने’ (१-३-७७) इति पक्षे शताऽपि साधुरेवेति ज्ञेयम्।
↑ [भारम्]
↑ [वस्त्रम्]
↑ ६। ‘न पादम्याङ्यम--’ (१-३-८९) इति ण्यन्तात् परस्मैपदनिषेधः। ‘अणा- वकर्मकात् चित्तवत्कर्तृकात्’ (१-३-८८) इति प्राप्तस्य परस्मैपदस्यापवादोऽयम्। केचित् तु कर्त्रभिप्रायक्रियाफलार्थतया अत्रात्मनेपदमिति न;\\n\\n परं तु परगामिनि क्रियाफले परस्मैपदमपीति वदन्ति।
↑ ७। ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इति सनः प्रकृतेर्निदान एव सन्नन्तादत्रापि शानजिति ज्ञेयम्।
↑ [पृष्ठम्१०७२+ ३०]
↑ १। रिपून् यच्छति = उपरतं करोति इत्यर्थे कर्मण्युपपदे, ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति क्विप्। ‘गमादीनाम्--’ (वा। ६-४-४०) इति वचनादनुनासिकलोपे तुकि रूपमेवम्।
↑ २। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति क्विपि रूपमेवम्। वियत् = विष्णुपदम्।
↑ ३। निष्ठायाम्, ‘अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि क्ङिति’ (६-४-३७) इत्यनुनासिकलोपे रूपम्। एवमेव क्त्वाक्तिन्प्रभृतिष्वपि रूपनिष्पत्तिर्ज्ञेया।
↑ ४। यच्छतीति यमः। कर्तरि पचाद्यच्।
↑ ५। ‘वाचि यमो व्रते’ (३-२-४०) इति वाग्रूपे कर्मण्युपपदे खच्प्रत्ययः। ‘वाचंयम- पुरन्दरौ च’ (६-३-६९) इत्यनेनामन्तत्वं निपात्यते। निपातनाद् द्वितीयायाः अलुक्। वाचंयमः = मौनव्रती।
↑ आ। ‘वाचम्यमान् स्थण्डिलशायिनश्च युयुक्षमाणाननिशं मुमुक्षून्।’ भ। का। ३-४१।
↑ ६। ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति कर्तरि संज्ञायां क्तिच्प्रत्ययः, बाहुलकात् ‘न क्तिचि दीर्घश्च’ (६-४-३९) इति न प्रवर्तते। नितरां मन आदिकं यच्छतीति यतिः। अनुनासिकलोपोऽपि बाहुलकादेवेति ज्ञेयम्। केचित् तु ‘स्त्रियां क्तिन्’ (३-३-९४) इति क्तिन्, बाहुलकात् पुंंल्लिङ्गत्वमिति वदन्ति।
↑ ७। तच्छीलादिषु कर्तृषु, ‘सम्पृचानुरुधाङ्यम--’ (३-२-१४२) इत्यादिना, आङ्पूर्वकादस्माद् घिनुण्प्रत्यये रूपमेवम्।
↑ ८। व्रतभिन्नार्थे विवक्षिते, वाचं यच्छतीत्यर्थे ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्प्रत्यये रूपमेवम्।
↑ ९। ण्यन्तात्, नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) कर्तरि-ल्युप्रत्यये अनादेशे च रूपम्।
↑ १०। ‘गदमदचरयमश्चानुपसर्गे’ (३-१-१००) इति हलन्तलक्षणण्यदपवादतया यत्प्रत्ययः। यद्यपि, ‘पोरदुपधात्’ (३-१-९८) इत्येवात्र यत् सिद्धः, तथापि स यत् अनुपसृष्टादेव धातोरिति समर्थनाय पृथक् यमधातोरुपादानमिति ज्ञेयम्। एवं निरूढत्वात्, उपसृष्टे तु नियाम्यम् इत्यादिकानि ण्यदन्तान्येव साधूनि।
↑ ११। ‘--अनुपसर्गे’ (३-१-१००) इत्युक्तत्वात्, कथमत्र सोपसर्गस्थले यत्प्रत्ययस्योप- पत्तिरिति शङ्कित्वा, ‘तेन न तत्र भवेद् विनियम्यम्।’ इति व्याघ्रभूतिकारिकायां ‘विनियम्यम्’ इत्युक्तत्वात्, विपूर्वकात्, निपूर्वकाच्च यदेवेति व्याख्यातारः समर्थयन्ति। तेन, ‘अनियम्यस्य नायुक्तिः--’ (न्यायकुसुमाञ्जलिः ३-१९) ‘त्वया नियम्या ननु दिव्यचक्षुषा--’ इत्यादिप्रयोगा उपपन्ना इति ज्ञेयम्।
↑ [पृष्ठम्१०७३+ २९]
↑ १। उत्पूर्वकादस्माद् घञि, यद्यपि वृद्धौ सत्याम्--उद्यामः इति न्याय्यम्;\\n\\n तथापि ‘अड उद्यमे’ (भ्वादिः-अक। सेट्।) इत्यादिनिर्देशबलादत्र भावेऽबेवेति व्याख्यानेषु समर्थितम्
↑ २। ‘यमः समुपनिविषु च’ (३-३-६३) इति वैकल्पिकोऽप्प्रत्ययः। पक्षे घञ्। तेन रूपद्वयमत्र सर्वत्रेति ज्ञेयम्। बाहुलकात्, संज्ञायां पुंसि घप्रत्यये वा यमः इत्यपि साधुः। यमोऽस्यास्तीति यमी।
↑ आ। ‘संयामवन्तो यतिवत्, निनादानपरेऽमुचन्।।’ भ। का। ७। ५७।
↑ ३। स्त्रियां भावादौ क्तिन्प्रत्ययेऽनुनासिकलोपे च रूपमेवम्। यतिः = वृत्तेषु विच्छित्ति- विशेषद्योतकोऽवसानविशेषः।
↑ ४। ‘सम्पदादिभ्यः--’ (वा। ३-३-१०८) इति भावे स्त्रियां क्विपि, ‘गमादीनामिति वक्तव्यम्’ (वा। ६-४-४०) इत्यनुनासिकलोपे तुकि च रूपमेवम्। बाहुलकादत्र क्विबिति ज्ञेयम्। संयत् = युद्धम्। सुरूपिणी कन्या च।
↑ B। ‘निशम्यया मञ्जुगिरा कदा नः स यामयेद्वा यमनादिकार्ये।।’ धा। का। २। १८।
↑ ५। क्त्वायामनुनासिकलोपे रूपमेवम्। “उदिदिति श्रीभोजः। यत्वा, यमि- त्वा।” इति क्षीरस्वामी। तन्मते धातोरस्य वलाद्यार्धधातुकेषु सर्वत्र यमिता-यन्ता इत्यादिकानि रूपाणि ज्ञेयानि। परं तु भाष्ये (७-२-१०) अनिट्कारिकाप्रकरने यमधातोरस्योपसंग्रहणात् पक्षोऽयमप्रामाणिक इति, यमि- त्वा इत्यादयः प्रयोगा अपाणिनीया इति, यदि तेषां प्रामाणिकत्वं, तदा व्याकर- णान्तररीत्या, बाहुलकाद्वा निर्वाहः करणीय इति च ज्ञेयम्।
↑ ६। ‘वा ल्यपि’ (६-४-३८) इत्यत्र व्यवस्थितविभाषाश्रयणात्, मकारान्तानामनिटां विकल्पेनानुनासिकलोपः। तेनानुनासिकलोपपक्षे तुकि, तदभावपक्षे च रूपद्वय- मत्रेति ज्ञेयम्।
↑ ७। ण्यन्ताल्ल्यपि, मित्त्वपक्षे उपधाह्रस्वे, ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।
↑ [पृष्ठम्१०७४+ २६]
↑ १। ण्यन्तात् मित्त्वपक्षे, ‘चिण्णमुलोः--’ (६-४-९३) इति दीर्घविकल्पनाद्रूपद्वयमिति बोध्यम्।
↑ २। ‘अजियमिशीङ्भ्यश्च’ [द। उ। ५-६१]
↑ ३। ‘गृधृवीपचिवचियमि--’ [द। उ। ८। ८९]
↑ ४। ‘क्वुन् शिल्पिसंज्ञयोः--’ [द। उ। ३। ५]

यम परिवेषणे
गणः- चुरादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- यमयति–ते (परिवेषणात् अन्यत्र ज्ञानज्ञापनमारणतोषणनिशामनेषु - यामयति)
अर्थ−
१. स्वाधीन गर्नु, काबुमा राख्नु,
२. पोषण गर्नु, खान दिनु ।

कृदन्तरूपमाला

¹“यम च परिवेषणे” ² ³ चुरादिषु ज्ञपादिपञ्चकधातुप्रकरणे ‘यम च परिवेषणे’ ⁴ इति पठ्यते।
तस्यायमर्थः--परिवेषणे = परिवेष्टनेऽर्थे यमधातुश्चुरादिषु बोध्यः;
तस्य च क्रमप्राप्तो मित्त्वादिस्तु भवतीति।
परिवेषणभिन्नार्थे तु औत्स- र्गिके भ्वादिपाठे, तस्माद्धेतुमण्णिचि नियामयति, नियामकः इत्यादिकानि रूपाणि तिङन्तादिषु भवन्तीति ज्ञेयम्।
‘यम च--’ इति दुर्गादिसम्मतः पाठः।
चकाररहितपाठस्तु क्षीरतरङ्गिणीदृष्टः।
‘अपरिवेषणे’ इत्यपि केषाञ्चित्पाठ इति क्षीरतरङ्गिण्यादितो ज्ञायते;
स च पाठः पुरुषकार- माधवधातुवृत्तिप्रभृतिषु खण्डित इत्यलम्।
परिवेषणम् = वेष्टनम्।
भ्वादिषु पठितस्य ‘यमोऽपरिवेषणे’ इत्यस्य तु ‘परिवेषणम् = भोजनम्’ इत्यर्थ इति बोध्यम्। ‘यमेरुपरमे यच्छेत् यमयेत् परिवेषणे।’ ⁵ इति देवः।
यमकः-यमिका, यियमयिषकः-षिका, यमयिता-त्री, यियमयिषिता-त्री;
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिकचहयतिवत् ⁶ ज्ञेयानि।
शतरि ⁷ सुयमयन्।

प्रासङ्गिक्यः

↑ (१३४१)
↑ (१०-चुरादिः-१६२६। सक। सेट्। उभ।)
↑ [अ]
↑ (ग। सू। चुरादौ)
↑ (श्लो। १४८)
↑ (५१५)
↑ आ। ‘चण्डातकं सुयमयन् चहको बभाषे।’ धा। का। ३-२५।

संस्कृत-शब्दकोशः

यम्

कृदन्तरूपमाला

कृदन्तरूपमाला

Correction: