यियासु युक्त

यु

यु जुगुप्सायाम्

---

गणः- चुरादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-आत्मनेपदम्
कर्तरि लटि- यावयते

अर्थ−
१. अपमान गर्नु, दोष लगाउनु, निन्दा गर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“यु जुगुप्सायाम्” ² आकुस्मीयः।
• ‘यावयेत जुगुप्सायाम्, मिश्रणे यौति, बन्धने।
• युनाति च युनीते च…।।’ ³ इति देवः।
• “-- ‘युजु कुत्सायाम्’ इत्येके--योजयते” इति क्षीरस्वामी।
• यावकः-विका, युयावयिषकः-षिका, यावयिता-त्री, युयावयिषिता-त्री;
• इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिककोटयतिवत् ⁴ ज्ञेयानि।
• ल्युटि--यावनम् ⁵।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१३४६)
• ↑ (१०-चुरादिः-१७११। अक। सेट्। आत्म।)
• ↑ (श्लो। २४)
• ↑ (२०५)
• ↑ आ। ‘निर्यावनः कुयुधि कुस्मयमान आस्त।।’ धा। का। ३-३७।

---

यु मिश्रणामिश्रणयोः

---

गणः- अदादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- यौति

अर्थ−
१. मिसाउनु, मिलाउनु,
२. सम्मिलित हुनु,
३. पृथक्-पृथक् गर्नु, छुट्याउनु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“यु मिश्रणे” ² ‘-- अमिश्रणे च’ इत्यपि क्वचित् पाठः।
• ‘यावयेत जुगुप्सायाम्, मिश्रणे यौति, बन्धने।
• युनाति च युनीते च-- …।।’ ³ इति देवः।
• यावकः-विका, यावकः-विका, ⁴ यियविषकः-युयूषकः-षिका, ⁵ योयूयकः-यिका;
• ⁶ यविता-त्री, यावयिता-त्री, यियविषिता-युयूषिता-त्री, योयूयिता-त्री;
• ⁷ युवन्-ती, यावयन्-न्ती, यियविषन्-युयूषन्-न्ती;
• -- यविष्यन्-न्ती-ती, यावयिष्यन्-न्ती-ती, यियविषिष्यन्-युयूषिष्यन्-न्ती-ती;
• -- -- यावयमानः, -- योयूयमानः;
• -- यावयिष्यमाणः, -- योयूयिष्यमाणः;
• नियुत्-नियुतौ-नियुतः;
• -- -- -- ⁸ युतम्-युतः-युतवान्, यावितः, यियविषितः-युयूषितः, योयूयितः-तवान्;
• ⁹ यवः-यवानी, ¹⁰ यवनः-यवनानी, यवनी, ¹¹ यवकः, यावः, यावकः, ¹² यावकम्, यावः, यियविषुः ¹³ -युयूषुः- ¹⁴ यियावयिषुः, योयुवः;
• यवितव्यम्, यावयितव्यम्, यियविषितव्यम्-युयूषितव्यम्, योयूयितव्यम्;
• ¹⁵ प्रयवणीयम्, प्रणियवनीयम्-प्रनियवनीयम्, ¹⁶ प्रयावनीयम्-प्रयावणीयम्, यियविषणीयम्-युयूषणीयम्, योयूयनीयम्;
• ^{17 18} याव्यम्, याव्यम्, यियविष्यम्-युयूष्यम्, योयूय्यम्;
• ईषद्यवः-दुर्यवः-सुयवः;
• -- -- -- ¹⁹ यूयमानः, याव्यमानः, यियविष्यमाणः-युयूष्यमाणः, योयूय्यमानः;
• ²⁰ प्रयवः, ²¹ संयावः, ²² उद्यावः, ²³ उद्यावः, ²⁴ यवः, ²⁵ योत्रम्, ²⁶ यौत्रम्, यावः, यियविषः, युयूषः, योयूयः;
• यवितुम्, यावयितुम्, यियविषितुम्-युयूषितुम्, योयूयितुम्;
• ²⁷ यूतिः, यावना, यियविषा-युयूषा, योयूया;
• यवनम्, यावनम्, यियविषणम्-युयूषणम्, योयूयनम्;
• युत्वा, यावयित्वा, यियविषित्वा-युयूषित्वा, योयूयित्वा;
• प्रयुत्य, ²⁸ प्रयूय, प्रयाव्य, प्रयियविष्य-प्रयुयूष्य, प्रयोयूय्य;
• ²⁹ यावम् २, युत्वा २, यावम् २, यावयित्वा, यियविषम् २, यियविषित्वा २, योयूयम् २;
• योयूयित्वा २;
• ³⁰ इति निप्रत्ययः।
• युवन्त्यस्यामिति योनिः। योनिः, ³¹ इति कन्प्रत्ययः, धातोः दीर्घश्च भवति।
• यूकः = क्षुद्रजन्तुः। यूकः-यूका, ³² इति थक्प्रत्यये निपात्यते।
• निपातनादेव धातोर्दीर्घश्च।
• यूथः = गजादिसंघातः। यूथः, ³³ इति कनिन्प्रत्ययः।
• यौति, यूयते वा इति युवा।
• स्त्रियाम्, ‘यूनस्तिः’ ³⁴ इति तिप्रत्यये युवतिः। युवा-युवतिः, ³⁵ इति पप्रत्ययः दीर्घश्च।
• यूपः = यज्ञपशुबन्धनकाष्ठः। यूपः, ³⁶ इति ऊषन्प्रत्यये, धातूकारस्य लोपे च रूपम्।
• यूषः = व्यञ्जनम्।
• मण्डम् च इति केचित्। यूषः, ³⁷ सप्रत्यये रूपम्।
• योषा = योषित्। योषा, ³⁸ इत्यागूच्प्रत्यये रूपम्।
• यवागूः = पेया। यवागूः।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१३४५)
• ↑ (२-अदादिः-१०३३। सक। सेट्। पर।)
• ↑ (श्लो। २४)
• ↑ ७। ‘इमांस्तु सेटः प्रवदन्ति तद्विदः।… तथोर्णोतिमथो युणुक्ष्णवः।’ (भाष्ये- ७-२-१०) इति व्याघ्रभूतिकारिकायामुपात्तत्वादस्य सेट्त्वम्। सन्नन्ते तु, ‘सनीवन्तर्धभ्रस्जदम्भुश्रिस्वृयूर्णुभर--’ (७-२-४९) इति इड्विकल्पः। इट्पक्षे, ‘ओः पुयण्ज्यपरे’ (७-४-८०) इत्यभ्यासस्येकारः। इडभावपक्षे झलादित्वात् सनः कित्त्वे, ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः। एवं सन्नन्ते सर्वत्र रूपद्वयं बोध्यम्।
• ↑ ८। यङन्ते सर्वत्रोत्तरखण्डे, ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः। पूर्व- खण्डे गुणः।
• ↑ [पृष्ठम्१०७९+ २६]
• ↑ आ। ‘पृक्ताग्रजः पृञ्जितगोपसूनुर्दृष्टोऽब्धिशायी स जनैर्युवद्भिः।।’ धा। का। २-४६।
• ↑ १। ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति निष्ठायामिण्निषेधः। क्त्वा-क्तिन्प्रभृतिषु तु ‘श्र्युकः क्किति’ (७-२-११) इतीण्निषेध इति विशेषः।
• ↑ २। पचादित्वात् (३-१-१३४) अच्प्रत्ययः। स्त्रियाम्, ‘इन्द्रवरुणभवशर्वरुद्रमृडहिमा- रण्ययव--’ (४-१-४९) इत्यादिना आनुगागमे ङीषि च यवानी इति सम्पद्यते। एतच्च, ‘यवाद् दोषे’ (वा। ४-१-४९) इति वचनाद् दुष्टे यवे स्त्रीत्वेन विवक्षित एवेति ज्ञेयम्। अन्यत्र तु टापि यवा इति।
• ↑ ३। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) कर्तरि ल्युः। स्त्रियाम्, ‘इन्द्रवरुणभवशर्वरुद्रमृडहि- मारण्ययवयवन--’ (४-१-४९) इत्यादिना ‘यवनाल्लिप्याम्’ (वा। ४-१-४९) इति वचनेन यवनलिप्यां विवक्षितायामानुगागमो ङीष् च भवतः। पुंयोगलक्षणे ङीषि तु यवनी इति सम्पद्यते।
• ↑ ४। यव एव यवकः, स्वार्थे कन्। प्रज्ञादित्वात् स्वार्थेऽण्प्रत्यये यावः।
• ↑ ५। ‘संज्ञायाम्’ (३-३-१०९) इति ण्वुलि रूपमेवम्। यावकम् = रञ्जनसाधनीभूतो रसविशेषः। अत्र ण्वुलः स्त्र्यधिकारविहितत्वेऽपि ‘लिङ्गमविवक्षितं लोकाश्रितत्वा- ल्लिङ्गस्य’ इति न्यायेन नपुंसकलिङ्गमिति ज्ञेयम्।
• ↑ B। ‘संयुयूषुं दिशो बाणैरक्षं यियविषुर्द्रुमैः।’ भ। का। ९-३५।
• ↑ ६। ण्यन्तात् सनि, ‘ओः पुयण्ज्यपरे’ (७-४-८०) इति अभ्यासेकारः।
• ↑ ७। ‘कृत्यचः’ (८-४-२९) इति णत्वम्। प्रणियवनीयम्-प्रनियवनीयम् इत्यत्र तु, ‘शेषे विभाषा--’ (८-४-१८) इति णत्वविकल्पः।
• ↑ ८। ‘णेर्विभाषा’ (८-४-३०) इति णत्वविकल्पः।
• ↑ [पृष्ठम्१०८०+ २६]
• ↑ १। ‘आसुयुवपि--’ (३-१-१२६) इति ण्यत्। अजन्तलक्षणयतोऽपवादः। ‘धातोस्तन्निमित्तस्यैव’ (६-१-८०) इत्यावादेशः। आवश्यकार्थेऽपि, ‘ओरावश्यके’ (३-१-१२५) इति ण्यति एवमेव रूपम्।
• ↑ २। यकि, ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः।
• ↑ ३। ‘ॠदोरप्’ (३-३-५७) इत्यप्प्रत्ययः भावे।
• ↑ ४। ‘समि युद्रुदुवः’ (३-३-२३) इति सम्युपपदे करणे घञ्। संयावः = पिष्टविकारोऽपूपविशेषः।
• ↑ ५। ‘उदि श्रयतियौतिपूद्रुवः’ (३-३-४९) इति घञ्।
• ↑ ६। ‘अध्यायन्यायोद्यावसंहाराश्च’ (३-३-१२२) इति संज्ञायां करणाधिकरणयोर्घञि निपात्यते। उद्यावः = भक्ष्यविशेषः।
• ↑ ७। यौति अत्र रसादिकमिति यवः = धान्यविशेषः। ‘पुंसि संज्ञायां घः--’ (३-३-११८) इति संज्ञायां घप्रत्ययः।
• ↑ ८। ‘दाम्नीशसयुयुज--’ (३-२-१८२) इति करणे ष्ट्रन्प्रत्ययः। यूयतेऽनेनेति योत्रम् = गोपालकानां करे स्थितो दण्डविशेषः।
• ↑ ९। ‘उणादयो बहुलम्’ (३-३-१) इति ष्ट्रन्प्रत्यये, ‘अचो ञ्णिति’ (७-२-११५) इति वृद्धिरिति काशिका (७-२-११५)।
• ↑ १०। स्त्रियां क्तिनि, ‘श्र्युकः क्किति’ (७-२-११) इति इण्निषेधे, ‘ऊतियूतिजूति- सातिहेतिकीर्तयश्च’ (३-३-९७) इति निपातनात् दीर्घः, अन्तोदात्तत्वं च। यूतिः = संघः, एकत्र समेषां समागमः। गव्यूतिः = क्रोशयुगम्।
• ↑ ११। छन्दसि विषये ल्यपि, ‘युप्लुवोदीर्घः--’ (६-४-५८) इति दीर्घ इति ज्ञेयम्। लोके तु तुकि प्रयुत्य इति भवति।
• ↑ [पृष्ठम्१०८१+ २७]
• ↑ १। ‘वहिश्रियु--’ [द। उ। १-२१]
• ↑ २। ‘अजिसुयु--’ [द। उ। ३-२४]
• ↑ ३। ‘तिथपृष्ठगूथयूथप्रोथाः’ [द। उ। ६-३७]
• ↑ ४। ‘कनिन् युवृषि--’ [द। उ। ६-५१]
• ↑ (४-१-७७)
• ↑ ५। ‘कुसुयुभ्यश्च’ [द। उ। ७-५]
• ↑ ६। ‘मूङ्य्व्योर्लोपश्च’ [द। उ। ९-१७]
• ↑ ७। औणादिके [द। उ। ९-२१]
• ↑ ८। ‘सृयु--’ [द। उ। १०-४]

---

युञ् बन्धने

---

गणः- क्र्यादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- युनाति–युनीते

अर्थ−
१. बाँध्नु, बन्धन गर्नु,,
२. गाँस्नु, उन्नु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“युञ् बन्धने” ² ‘यावयेत जुगुप्सायाम, मिश्रणे यौति, बन्धने।
• युनाति च युनीते च…।।’ ³ इति देवः।
• यावकः-विका, यावकः-विका, ⁴ युयूषकः-षिका, ⁵ यियावयिषकः-षिका, योयूयकः-यिका;
• योता-योत्री, यावयिता-त्री, युयूषिता-यियावयिषिता-त्री;
• इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककवतिवत् ⁶ ज्ञेयानि।
• ^{7 8} युनन् ⁹ -ती, युनानः, इति सार्वधातुके रूपमिति विशेषः।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१३५२)
• ↑ (९-क्र्यादिः-१४७९। सक। अनि। उभ।)
• ↑ (श्लो। २४)
• ↑ ७। ‘सनीवन्तर्धभ्रस्जदम्भुश्रिस्वृथूर्णुभरज्ञपिसनाम्’ (७-२-४९) इत्यत्र ऊर्णुञ्साहचर्यात्, ‘निरनुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्य’ (परि-८३) इति वचनबलाच्च नास्य धातो- र्ग्रहणमिति अनिट्त्वमेवास्येति बोध्यम्। तेन सन्नन्ते सर्वत्र सनः कित्त्वे दीर्घे च एवं रूपम्।
• ↑ ८। णिजन्तात् सनि, ‘ओः पुयण्ज्यपरे’ (७-४-८०) इत्यभ्यासस्येकारोऽत्रापि धातौ भवतीति प्रदर्शनार्थं तत्र रूपमुपात्तम्।
• ↑ (१९८)
• ↑ [पृष्ठम्१०८६+ ३०]
• ↑ १। शतरि, ‘क्र्यादिभ्यः--’ (३-१-८१) इति श्नाप्रत्यये, ‘श्नाभ्यस्तयोरातः’ (६-४-११२) इत्याकारलोपे, प्रत्ययस्य ङित्त्वेनाङ्गस्य गुणनिषेधे चैवं रूपम्। शान- जन्तेऽपि प्रक्रियैवमूह्या।
• ↑ आ। ‘मोदस्कुतोऽथ कबरीं प्रयुनन् स रामः…।।’ धा। का। ३। ५।

---