रक्षोहन्
रक्ष्य
रक्ष्
रक्ष पालने
गणः- भ्वादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- रक्षति
अर्थ−
१. रक्षण गर्नु, पालन गर्नु ।
परि-
१. रक्षा गर्नु, पालन गर्नु, बचाउनु ।
कृदन्तरूपमाला
- 1“रक्ष पालने” 2 रक्षकः-क्षिका, रक्षकः-क्षिका, रिरक्षिषकः-षिका, रारक्षकः-क्षिका;
- रक्षिता-त्री, रक्षयिता-त्री, रिरक्षिषिता-त्री, रारक्षिता-त्री;
- इत्यादीनि समस्तान्यपि रूपाणि भौवादिकतक्षतिवत् 3 ज्ञेयानि।
- 4 निरक्षी, 5 प्रतिहाररक्षी, 6 7 रक्ष्णः, 8 रक्षणः, 9 इत्यसुन्प्रत्यये रूपम्।
- रक्ष एव राक्षसः।
- प्रज्ञादि- त्वात् स्वार्थेऽण्प्रत्ययः।
- अत्रेदमवधेयम्।
- ‘पाणिनीयधातुपाठसमीक्षा’ नामके नव्यग्रन्थे ऋग्वेदे 10 प्रयुक्तं ‘रक्षमाणाः’ इति पदमुपादाय ‘वेगवदुत्पतने 11 वृत्तिः।’ इत्युक्तम्।
- तदनुसारेणात्र रक्षोराक्षस- शब्दयोरपि पालनार्थे वृत्तिर्न, अपि तु वेगवदुत्पतने वृत्तिरिति भाति।
- शांखा- यनारण्यके 12 ‘रक्षते’ इति प्रयुक्तत्वात्, प्रकृतऋङ्मन्त्रेऽपि रक्षमाणाः इति शानजन्तत्वेन प्रयोगाच्च धातोरस्य क्वचित् वेदे उभयपदित्व- मपि भवतीति ज्ञायते। रक्षः-राक्षसः, 13 रक्षिता, 14 15 रट्-रक्षौ-रक्षः, गोरक्-गोरग्-गोरक्षौ-गौरक्षः;
- इतीमानि रूपाण्यस्माद् भवन्तीति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः