रुदिर् रुद्ध

रुद्

रुदिर् अश्रुविमोचने
गणः- अदादिः
कर्मकः-अकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- रोदिति
अर्थ−
१. रुनु,
२. रुँदै भन्नु ।
उपा
१. रोएर शान्त गर्नु,
२. अर्काका लागि रुनु ।

कृदन्तरूपमाला

¹“रुदिर् अश्रुविमोचने” ² ³ रोदकः-दिका, रोदकः-दिका, ⁴ रुरुदिषकः-षिका, रोरुदकः-दिका;
रोदिता-त्री, रोदयिता-त्री, रुरुदिषिता-त्री, रोरुदिता-त्री;
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकतोहतिवत् ⁵ ज्ञेयानि।
रुदित्वा, ⁶ रोदसी, ⁷ रोरुद्यमानः, रोरुदा ⁸, ⁹ रुद्रः-रुद्राणी, रुद्रा, ¹⁰ अलं रुदित्वा, अलं रोदनेन, ¹¹ रुरुदिषा, इतीमान्यस्माद्भवन्तीति विशेषः।

प्रासङ्गिक्यः

↑ (१४२२)
↑ (२-अदादिः-१०६७। अक। सेट्। पर।)
↑ [पृष्ठम्११३०+ २८]
↑ १। ‘रलो व्युपधात्--’ (१-२-२६) इति क्त्वासनोः कित्त्वविकल्पे प्राप्ते, ‘रुदविद--’ (१-२-८) इत्यनेन नित्यकित्त्वम्। तेन सन्नन्तेषु क्त्वायामपि रूपमेकमेव।
↑ (७६०)
↑ २। ‘असुन्’ (द। उ। ९-४९) इत्यसुन्प्रत्यये रूपम्। पुष्पवन्तावित्यादिवत् अभि- धानस्वाभाव्यात् नित्यं द्विवचनान्तोऽयम्। रोदसी = द्यावाभूमी।
↑ आ। ‘रोरुद्यमानः स तदाऽप्यपृच्छत् यथावदाख्यन् अथ वृत्तमस्मै।।’ भ। का। ३-२९।
↑ B। ‘तां संहितोरूं युवतिं सरोरुदां शौरिर्व्यमार्क्षीत् कुररीमिवेक्षिता।।’ वा। वि। १। ४९।
↑ ३। ‘रोदेर्णिलुक् च’ (द। उ। ८-३९।) इति रक्प्रत्ययो णिलुक् च भवति। रोदयति दानवयोषित इति रुद्रः। स्त्रियाम्, ‘इन्द्रवरुणभवशर्वरुद्र--’ (४-१-४९) इत्यादिना पुंयोगे ङीषानुगागमौ भवतः। तेन रुद्राणी इति सिध्यति। एतच्च रुद्रपत्नीविषयकं बोध्यम्। यदा तु रुद्रा इति सुपर्णपत्नी बोध्यते-तदानीमजादिपाठ- परिकल्पनेन (४-१-४) टापि रूपनिष्पत्तिरिति बोध्यम्।
↑ ४। ‘अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा’ (३-४-१८) इति प्रतिषेधार्थकस्याल- मित्यव्ययस्य प्रयोगे क्त्वाप्रत्ययः। अत्र ‘स्त्र्यधिकारादूर्ध्वं वासरूपविधिर्नास्ति’ इति शाब्दिकमर्यादया पक्षे ल्युडपि भवति। तेन ‘अलं रोदनेन’ इति सिद्ध्यति। प्रकृत्यादित्वादत्र रोदनेन इति तृतीया--इत्यादिकं बृहच्छब्देन्दु- शेखरे विस्तृतम्।
↑ C। ‘रुरुदिषा वदनाम्बुरुहश्रियः सुतनु सत्यमलङ्करणायते।’ शि। व। ६-१७।

संस्कृत-शब्दकोशः

रुद्

कृदन्तरूपमाला

Correction: