रुहेलखण्ड रूक्ष

रुह्

रुट् (विशेषण)
अर्थ−
‘(रुह्)’ १. रूख, घोडा आदि सवारी/कुनै वस्तु या ठाउँमा चढेको,
२. उम्रेको/उत्पन्न,
३. प्रसिद्ध,
४. बढेको,
५. बलियो भएको,
६. गँवार,
७. फैलिएको,
८.अकेलो,
९. निधो गरिएको,
१०. खोजिएको ।

रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च
गणः- भ्वादिः
कर्मकः-अकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- रोहति
अर्थ−
१. बीउबाट उत्पन्न हुनु, उम्रनु, अङ्कुरित हुनु,
२. उत्पन्न हुनु, प्रकट हुनु,
३. जन्मनु ।
अधि-
१. चढ्नु, माथि चढ्नु, सवारी गर्नु, माथि बस्नु ।
अव-
१. झर्नु, उत्रनु, तल आउनु ।
आ-
१. आरुढ हुनु, सवारी गर्नु, माथि बस्नु,
२. माथि चढ्नु ।
प्र-
१. उम्रनु, अङ्कुरित हुनु ।
वि-
१. उम्रनु, अङ्कुरित हुनु ।

कृदन्तरूपमाला

¹“रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च” ² ज्वलादिः।
‘-- प्रादुर्भावे च’ इति केचिन्न पठन्ति।
‘रुह जन्मनि--’ इति न्यासे पाठः।
³ रोहकः-हिका, ⁴ रोपकः-पिका, रोहकः-हिका, ⁵ रुरुक्षकः-क्षिका, रोरुहकः-हिका;
⁶ रोढा-रोढ्री, रोपयिता-रोहयिता-त्री, रुरुक्षिता-त्री, रोरुहिता-त्री;
रोहन्-न्ती, रोपयन्-रोहयन्-न्ती, रुरुक्षन्-न्ती;
-- रोक्ष्यन्-न्ती-ती, रोपयिष्यन्-रोहयिष्यन्-न्ती-ती, रुरुक्षिष्यन्-न्ती-ती;
-- -- रोपयमाणः-रोहयमाणः, -- रोरुह्यमाणः;
-- रोपयिष्यमाणः-रोहयिष्यमाणः, -- रोरुहिष्यमाणः;
⁷ अम्बुरुट्-रुड्-रुहौ-रुहः;
-- -- -- रूढम्-रूढः-रूढवान्, ⁸ आरूढो वृक्षम्-आरूढो वृक्षः, ⁹ रूढः, रोपितः-रोहितः, ¹⁰ रोहितः, लोहितः-लोहिताया, लोहितकः, लोहितकं ¹¹, रुरुक्षितः, रोरुहितः-तवान्;
¹² ¹³ रुहः-रोहः, प्ररुहः-प्ररोहः, ¹⁴ पाणिरुहः ¹⁵ -भूरुहः-उर्वीरुहः-शिरोरुहः-सरोरुहम्, ¹⁶ न्यग्रोधः, ¹⁷ वीरुत् ¹⁸, ¹⁹ विरोही-रोहिणी, ²⁰ रोहणः, रोपः-रोहः, ²¹ धान्यरोपी, रुरुक्षुः-रोरोहः;
रोढव्यम्, रोपयितव्यम्-रोहयितव्यम्, रुरुक्षितव्यम्, रोरुहितव्यम्;
रोहणीयम्, रोपणीयम्-रोहणीयम्, रुरुक्षणीयम्, रोरुहणीयम्;
रोह्यम्, रोप्यम्-रोह्यम्, रुरुक्ष्यम्, रोरुह्यम्;
ईषद्रोहः-दूरोहः-सुरोहः;
-- -- -- रुह्यमाणः, रोप्यमाणः-रोह्यमाणः, रुरुक्ष्यमाणः, रोरुह्यमाणः;
रोहः, आरोपः-रोहः, रुरुक्षः, रोरुहः;
रोढुम्, रोपयितुम्-रोहयितुम्, रुरुक्षितुम्, रोरुहितुम्;
रूढिः, ²² रूढिः, ²³ ²⁴ बीजरुहाकुर्वन्, प्राजरुहाकुर्वन्, रोपणा-रोहणा, आरुरुक्षा, रोरुहा;
रोहणम्, रोपणम्-रोहणम्, रुरुक्षणम्, रोरुहणम्;
रूढ्वा, रोपयित्वा-रोहयित्वा, रुरुक्षित्वा, रोरुहित्वा;
आरुह्य, आरोप्य-आरोह्य, आरुरुक्ष्य, आरोरुह्य;
रोहम् २, रूढ्वा २, रोपम् २-रोहम् २, रोपयित्वा २-रोहयित्वा २, रुरुक्षम् २, रुरुक्षित्वा २, रोरुहम् २;
रोरुहित्वा २;
²⁵ इतीन्प्रत्ययः।
रोहतीति रोहिः = जन्म। रोहिः, ²⁶ इतीतिप्रत्ययः।
रोहित् = वीरुत्प्रकारः, सूर्योऽग्निश्च। रोहित्, ²⁷ इतीतन्प्रत्ययः, रेफस्य लकारश्च वा भवति। रोहितः-लोहितः, ²⁸ इति टिषच्प्रत्यये धातोर्वृद्धौ च रौहिषः इति भवति।
रौहिषः = तृणजातिः, स्त्रियां षित्त्वात् ङीषि रौहिषी = दूर्वा। रौहिषः।

प्रासङ्गिक्यः

↑ (१४३२)
↑ (१-भ्वादिः-८५९। अक। अनि। पर।)
↑ [पृष्ठम्११३५+ २८]
↑ १। ण्यन्ते सर्वत्र, ‘रुहः पोऽन्यतरस्याम्’ (७-३-४३) इति विकल्पेन हकारस्य पकारः। तेन रूपद्वयम्। यद्यपि दैवादिकरुप्यतेर्ण्यन्ते रोपक इति, रोहतेश्च रोहक इति सिद्ध्यति, धातूनामनेकार्थत्वात् बीजजन्मनि उभयत्र वृत्तिरपि सुलभा; तथापि धातूनामनेकार्थत्वेऽपि, न सर्वेषां सर्वार्थकत्वमित्यतः सूत्रारम्भस्य चारितार्थ्यं बोध्यम्। विस्तरस्तु न्यासादिषु बोध्यः।
↑ २। ‘दिहिर्दुहिर्मेहतिरोहती वहिः--’ (व्याघ्रभूतिकारिका ७-२-१०) इति वचनात् धातोरस्यानिट्त्वं बोध्यम्। ‘हो ढः’ (८-२-३१) इति ढत्वे, ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति ककारे षत्वे च रूपमेवम्।
↑ ३। तृजादिषु ‘पुगन्तलघूपधस्य च’ (७-३-८६) इति प्रथमं गुणे, तदनन्तरं ढत्व- धत्वष्टुत्वढलोपाः। ‘पर्जन्यवल्लक्षणं प्रवर्तते’ (परि। १२१) इति न्यायेन ‘ढ्रलोपे--’ (६-३-१११) इति दीर्घः--ओकारः--अत्रापि भवतीति बोध्यम्।
↑ आ। ‘विसृत्वरैरम्बुरुहां रजोभिः यमस्वसुश्चित्र इवोदभारः।।’ शि। व। ३। ११।
↑ ४। ‘गत्यर्थाकर्मक--’ (३-४-७२) इत्यादिना कर्तरि कर्मणि च क्तप्रत्ययः।
↑ ५। ‘क्तिच्क्तौ च--’ (३-३-१७४) इति संज्ञायां क्तप्रत्ययः। रूढः = रूढिं गतः।
↑ ६। ण्यन्तात् कर्तरि क्तप्रत्यये साधुरयम्। अस्यैव शब्दस्य कपिलकादिगणे (वा। ८-२-१८) पाठात् विकल्पेन धात्वादेर्लकारः--लोहितः = वर्णविशेषः। अभिधानस्वाभाव्यात् वर्णवाचकत्वमधुना धातोरिति बोध्यम्। लोहिताया इति। अत्र अलोहितो लोहितो भवतीति च्व्यन्तात् लोहितशब्दात् ‘लोहितादिडाज्भ्यः क्यष्’ (३-१-१३) इति क्यष्। ‘सनाद्यन्ता धातवः’ (३-१-३२) इति धातुसंज्ञा। ‘अ प्रत्ययात्’ (३-३-१०२) इति प्रत्ययान्तादकारप्रत्ययः। लोहितकः इति अत्र ‘लोहितान्मणौ’ (५-४-३०) इति स्वार्थे कन्प्रत्ययः। ‘लोहितकं मुखम्’ इत्यत्र तु ‘वर्णे चानित्ये’ (५-४-३१) इत्यनित्यवर्णवाचकात्लोहितशब्दात् स्वार्थे कन्प्रत्ययः।
↑ [मुखम्]
↑ [पृष्ठम्११३६+ २६]
↑ १। ‘ज्वलितिकसन्तेभ्यः--’ (३-१-१४०) इति कर्तरि वैकल्पिको णप्रत्ययः। णप्रत्यय- पक्षे रोहः इति सम्पद्यते। तदभावपक्षे ‘इगुपधज्ञा--’ (३-१-१३५) इति कप्रत्यये रुहः इति भवति। रुहः = मृगविशेषः।
↑ २। ‘सुपि स्थः’ (३-२-४) इत्यत्र, ‘सुपि’ इति योगविभागात् पाण्यादिषु सुबन्तेषूप- पदेषु कर्तरि कप्रत्ययः। अत्र ‘इगुपध--’ (३-१-१३५) इति कप्रत्यय इति प्रक्रियाकौमुदी। तत्र निरुपपदाधिकारात् चिन्त्यमिदम्।
↑ आ। ‘पीने भटस्योरसि वीक्ष्य भुग्नान् तनुत्वचः पाणिरुहान् सुमध्या।’ भ। का। ११। ८।
↑ ३। न्यक् रोहतीति न्यग्रोधः = वटवृक्षः। बाहुलकात् कर्तरि घञ्। न्यङ्क्वादिषु (७-३-५३) पाठात् धातुहकारस्य धकारः।
↑ ४। विविधं रोहतीति वीरुत् = लता। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यते’ (३-२-१७८) इति क्विपि, न्यङ्क्वादित्वात् (७-३-५३) हकारस्य धकारः। ‘अन्येषामपि दृश्यते’ (६-३-१३७) इति दीर्घः।
↑ B। ‘… वीरुत्ततिर्भृङ्गकुलैररंसीत्।।’ वा। वि। ३। १७।
↑ ५। विशेषेण रोहतीति विरोही तृणादयः। तद्धर्मिणि णिनिः। केवलाण्णिनिप्रत्ययेऽपि रोही इति भवति। तदन्तात् स्त्रियां नान्तत्वेन ङीषि रोहिणी इति।
↑ ६। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) कर्तरि ल्युः। रोहणः = रत्नपर्वतः।
↑ ७। धान्यानि रोपयतीति धान्यरोपी। ण्यन्तात् णिनिः।
↑ ८। संज्ञायां क्तिच्। ढत्वष्टुत्वढलोपदीर्घाः यथालक्षणमिह बोध्याः।
↑ [पृष्ठम्११३७+ २४]
↑ १। बीजं रोहयतीत्यर्थे अन्तर्भावितण्यर्थादस्मात् मूलविभुजादित्वात् (वा। ३-२-५) कर्तरि कप्रत्ययः। तदन्तात् स्त्रियां टापि बीजरुहा इति सम्पद्यते। साक्षात्- प्रभृतिषु (१-४-७४) गणे बीजरुहा इति पाठादस्य कृञो योगे गतिसंज्ञा। ‘ते प्राग् धातोः’ (१-४-८०) इति धातोः पूर्वमस्य प्रयोगः। ‘कुगतिप्रादयः’ (२-२-१८) इति समासः। बीजरुहाकुर्वन् = केशाः छिन्नाः पुना रोहयन् इत्यर्थः। एवं प्राजरुहाकुर्वन् इत्यत्रापि बोध्यम्।
↑ २। ‘हृपिशिरुहि--’ [द। उ। १-४७]
↑ ३। ‘हृसृरुहि--’ [द। उ। ६-३]
↑ ४। ‘रुहे रश्च लो वा’ [द। उ। ६-१३]
↑ ५। ‘रुहेर्वृद्धिश्च’ [द। उ। ९। ४]

संस्कृत-शब्दकोशः

रुह्

कृदन्तरूपमाला

Correction: