वचोग्रह
वज
वच्
वच परिभाषणे
गणः- अदादिः
कर्मकः-द्विकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- वक्ति
अर्थ−
१. बोल्नु, भन्नु,
२. सम्झाउनु, जनाउनु, पढ्नु, अध्ययन गर्नु ।
प्र-
१. बोल्न प्रारम्भ गर्नु ।
कृदन्तरूपमाला
- 1“वच परिभाषणे” 2 ‘वक्तीति भाषणे वा णौ वाचयेत् वचतीति वा।’ 3 इति देवः।
- ‘-- भाषणे’ इति क्षीरस्वामि-मैत्रेय-चन्द्र-शाकटायन-हेमचन्द्रादयः।
- ‘पारायणिकैर्नाधीतोऽयम्’ इति तरङ्गिण्यामुक्तम्।
- वाचकः-चिका, वाचकः-चिका, विवक्षकः-क्षिका, वावचकः-चिका;
- वक्ता-वक्त्री, वाचयिता-त्री, विवक्षिता-त्री, वावचिता-त्री;
- वचन्-ती, वाचयन्-न्ती, विवक्षन्-न्ती;
- -- वक्ष्यन्-न्ती-ती, वाचयिष्यन्-न्ती-ती, विवक्षिष्यन्-न्ती-ती;
- -- -- वाचयमानः, वाचयिष्यमाणः, विवक्षमाणः, विवक्षिष्यमाणः;
- -- इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि आदादिकब्रूञ्धातुवत् 4 ज्ञेयानि।
प्रासङ्गिक्यः
वच परिभाषणे
गणः- चुरादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- वाचयति–ते, वचति, वचति-ते
अर्थ−
१. बोल्नु, भन्नु,
२. सम्झाउनु, जनाउनु, पढ्नु, अध्ययन गर्नु ।
प्र-
१. बोल्न प्रारम्भ गर्नु ।
कृदन्तरूपमाला
- 1“वच परिभाषणे” 2 3 णिजभावपक्षे शतरि वचन् इत्यस्य प्रयोगो दृश्यते 4।
- ‘-- भाषणे’ इति क्षीरस्वामिमैत्रेयादयः।
- “पचिं वचिम्” 5 इति पाठादनिट्त्वम्।
- ‘पारायणिकैः धातुरयं नाधीयते’ इति मा।
- धा।
- वृत्तिः। ‘-- सन्देशने च’ इति कातन्त्र-हेरम्बादयः।
- 6 ‘वक्तीति भाषणे वा णौ वाचयेत् वचतीति वा।’ 7 इति देवः।
- वाचकः-चिका, विवाचयिषकः-षिका, वाचकः-चिका, विवक्षकः-क्षिका, वावचकः-चिका;
- वाचयिता-त्री, विवाचयिषिता-त्री, वक्ता-वक्त्री, विवक्षिता-त्री, वावचिता-त्री;
- इत्यादीनि रूपाणि सर्वाणि ण्यन्तप्रकृतिकसन्नन्तं विना पूर्वोक्तवचतिवत् 8 ऊह्यानि।
- आधृषीयत्वाद् णिज्विकल्पः।
- णिच्पक्षे इमानि रूपाणि -- वाचयन्-न्ती, विवाचयिषन्-न्ती;
- वाचयिष्यन्-न्ती-ती, विवाचयिषिष्यन्-न्ती-ती;
- वाचयमानः, विवाचयिषमाणः;
- वाचयिष्यमाणः;
- विवाचयिषिष्यमाणः;
- विवाचयिट्-ड्-यिषौ-यिषः;
- वाचितम्-तः, विवाचयिषितम्-तः-तवान्;
- वाचः, विवाचयिषुः;
- वाचयितव्यम्;
- विवाचयिषितव्यम्;
- वाचनीयम्, विवाचयिषणीयम्;
- वाच्यम्, विवाचयिष्यम्, ईषद्विवाचयिषः-दुर्विवाचयिषः-सुविवाचयिषः;
- वाच्यमानः, विवाचयिष्यमाणः;
- वाचः, विवाचयिषः;
- वाचयितुम्, विवाच- यिषितुम्;
- वाचना, विवाचयिषा;
- वाचनम्, विवाचयिषणम्;
- वाचयित्वा, विवाचयिषित्वा;
- प्रवाच्य, प्रविवाचयिष्य, वाचम् २, वाचयित्वा २;
- विवाचयिषम् २, विवाचयिषित्वा २। इति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः