व्यधिक्षेप व्यध्व

व्यध्

व्यध ताडने
गणः- दिवादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- विध्यति
अर्थ−
१. चुट्नु, पिट्नु,
२. दुःख दिनु, सताउनु,
३. चोट पुऱ्याउनु ।

कृदन्तरूपमाला

¹“व्यध ताडने” ² ‘-- ताडनं--प्रायेण विदारणपर्यन्तम्’ इति धा।
का।
व्या।
³।
व्याधकः-धिका, व्याधकः-धिका, विव्यत्सकः-त्सिका, ⁴ वेविधकः-धिका;
व्यद्धा-व्यद्ध्री, व्याधयिता-त्री, विव्यत्सिता-त्री, वेविधिता-त्री;
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि प्लीधातुवत् ⁵ बोध्यानि।
⁶ मृगावित्- ⁷ मर्मावित्-दैत्यावित्-हृदयावित्, व्यद्धा, ⁸ व्यधः, आव्याधः, ⁹ आविधम्, विध्यन्, ¹⁰ ¹¹ व्याधः, णमुलि-व्याधं-व्याधम् ¹², ¹³ विधुः, ¹⁴ विधुरः इमानि रूपाण्यधिकान्यत्रेति विशेषः।
यगन्ते ¹⁵ विध्यमानः आविद्धम्-आविद्धः, आविद्धवान्, विद्धिः, विद्ध्वा।

प्रासङ्गिक्यः

↑ (१६५४)
↑ (४-दिवादिः-११८१। सक। अनि। पर।)
↑ (२-६३)
↑ २। यङन्ते ‘ग्रहिज्यावयिव्यधि--’ (६-१-१६) इति सम्प्रसारणम्। तच्च ‘न सम्प्र- सारणे सम्प्रसारणम्’ (६-१-३७) इति निषेधात् पूर्वस्य वकारस्य न। यकारस्य सम्प्रसारणे पूर्वरूपादिकेषु च कृतेषु रूपमेवम्।
↑ (१०८१)
↑ ३। मृगं आविध्यतीति मृगावित्। ‘ग्रहिज्यावयिव्यधि--’ (६-१-१६) इति संप्रसारणे, ‘नहिवृतिवृषिव्यधिरुचि--’ (६-३-११६) इति क्विप्प्रत्ययान्तेषु उत्तर- पदेषु पूर्वपदस्य दीर्घः संहितायां विषये। दैत्यावित् इत्यादिष्वपि एवमेव प्रक्रिया ज्ञेया।
↑ B। ‘तापिञ्छनीकाशरुचिप्रतीचि स्वर्वैरिमर्माविधि पुंसि रागात्।’ वा। वि। ३-२१।
↑ ४। ‘व्यधजपोरनुपसर्गे’ (३-३-६१) इति अनुपसर्गे अप्प्रत्ययः। घञोऽपवादः। उपसर्गे तु आव्याधः इति।
↑ ५। ‘घञर्थे कविधानं स्थास्नापाव्यधि--’ (वा। ३-८-५८) इति अकर्तरि च कारके संज्ञायाम् कप्रत्ययो भवति। घञोऽपवादः। सम्प्रसारणादिकम्। आविध्यन्ति अनेनेत्याविधम् शस्त्रम्।
↑ [पृष्ठम्१२७१+ २८]
↑ १। ‘श्याद्व्यध--’ (३-१-१४१) इत्यनुपसर्गे धातोः णप्रत्ययो भवति।
↑ आ। ‘व्याधं व्याधममूढौ तौ यमसाच्चक्रतुर्विषौ।।’ भ। का। ५-३।
↑ २। ‘पॄभिदिव्यधि--’ (द। उ। १-१०८) इति कुप्रत्यये संप्रसारणे च रूपमेवम्। विध्यतीति विधुः = आयुधः, विष्णुशशिवाय्वग्नयश्च।
↑ ३। ‘विदिभिदि--’ (३-२-१६२) इत्यत्र ‘व्यधेः संप्रसारणं कुरच्च’ (वा। ३-२-१६२) इति कुरच्प्रत्यये संप्रसारणे च विधुरः इति रूपं भवति। प्रक्रियासर्वस्वे तु औणादिके कुरच्प्रत्यये रूपमिदं साधितम्।
↑ B। ‘मर्माविद्भिस्तमस्काण्डैः विध्यमानोऽप्यनेकधा।।’ भ। का। ९-६६।

संस्कृत-शब्दकोशः

व्यध्

कृदन्तरूपमाला

Correction: