संस्कृत-शब्दकोशः

शपन शप्त

शप्

शप आक्रोशे


गणः- दिवादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- शप्यति–ते

अर्थ−
१. शपथ खानु, किरिया खानु, प्रतिज्ञा गर्नु,
२. सराप दिनु, गाली गर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

  • 1“शप आक्रोशे” 2 ‘आक्रोशे शप्यते शप्येत्, शपते शपतीति च।
  • उपालम्भे शपेर्वाक्यात्तङि स्यात् शपते पदम्।।’ 3 इति देवः।
  • ‘आक्रोशो-विरुद्धानुध्यानम्’ इति क्षीरस्वामी।
  • शापकः-पिका, शापकः-पिका, शिशप्सकः-प्सिका, शाशपकः-पिका;
  • शप्ता-त्री, शापयिता-त्री, शिशप्सिता-त्री, शाशपिता-त्री;
  • शपन्-न्ती, शापयन्-न्ती, शिशप्सन्-न्ती;
  • -- -- शप्स्यन्-न्ती-ती, शापयिष्यन्-न्ती-ती;
  • -- -- १। ‘दाधेट्सिशदसदो रुः’ 4 इति रुप्रत्ययः ताच्छीलिकः।
  • 5 कृष्णाय 6 शपमानः, शापयमानः, शिशप्समानः, शाशप्यमानः;
  • इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि भौवादिकतपतिवत् 7 ऊह्यानि।
  • शपनम्, 8 शप्यम्, 9 शपथः, 10 शब्दः, शाब्दिकः, 11 शबलः, 12 शप्वः, इत्यादीनि रूपाणि अस्य धातोः विशेषेण भवन्ति।

प्रासङ्गिक्यः

  • (१६८३)
  • (१-भ्वादिः-१०००। अक। अनि। उभ।)
  • (श्लो। १३२)
  • (३-२-१५९)
  • [पृष्ठम्१२८६+ २८]
  • १। धातोरुभयपदित्वेऽपि ‘शप उपलम्भने’ (वा। १-३-२१) इत्यकर्त्रंभिप्रायेऽपि तङेव। ‘श्लाघह्नुङ्स्थाशपां--’ (१-४-३४) इति ज्ञीप्स्यमानस्य सम्प्रदानता। तेन ‘कृष्णाय’ इत्यत्र चतुर्थी। वार्तिके ‘वाचा शरीरस्य स्पर्शनम् = उपलम्भनम्’ इति काशिका। अत्र हरदत्तः “-- ‘त्वत्पादौ स्पृशामि--नैतत् मया कृतम्’ इत्येतद्रूपः शपथविशेष उपलम्भः” इति। कैयटस्तु ‘उपलम्भनम् = प्रकाशनम्’ इत्याह। शाकटायनस्तु प्रकाशनार्थमङ्गीकृत्य, ‘स्वाभिप्रायस्य परत्र आविष्करणं तत्’ -- इत्यप्याह। “चन्द्रभोजकौमारास्तु ‘प्रोषितस्य देवदत्तस्य भावाभावयो- रुपलब्धव्ययोः किञ्चिदासेवनमुपलम्भनम्। ‘देवदत्ताय शपते--’ प्रोषितस्य देवदत्तस्य भावाभावयोरुपलब्धव्ययोः किञ्चिदासेवते इत्यर्थः--” इति धातु- वृत्तिः। विस्तरस्तु माधवीये द्रष्टव्यः।
  • (७०३)
  • २। ‘पोरदुपधात्’ (३-१-९८) इति ण्यदपवादो यत्प्रत्ययः।
  • ३। ‘शीङ्शपि--’ (द। उ। ६-३८) इत्यथप्रत्ययः। शपथः = प्रतिज्ञा।
  • ४। ‘शाशपिभ्यां--’ (द। उ। ६-४८) इति दन्प्रत्ययः। ‘शब्दवैर--’ (३-१-१७) इति निपातनात् पकारस्य दकारः।
  • ५। ‘शपेर्बश्च’ (द। उ। ८-१०८) इति कलप्रत्ययः, पकारस्य बकारश्च।
  • ६। ‘शपेर्वन्’ (द। उ। ८-१३१) इति वन्प्रत्ययः। शप्यते इति शप्वः = आक्रोशः।


शप आक्रोशे


गणः- भ्वादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- शपति–ते

अर्थ−
१. शपथ खानु, किरिया खानु, प्रतिज्ञा गर्नु,
२. सराप दिनु, गाली गर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

  • 1“शप आक्रोशे” 2 ‘आक्रोशे शप्यते शप्येत्, शपते शपतीति च।
  • उपालम्भे शपेर्वाक्यात्तङि स्यात् शपते पदम्।।’ 3 इति देवः।
  • ‘आक्रोशो-विरुद्धानुध्यानम्’ इति क्षीरस्वामी।
  • शापकः-पिका, शापकः-पिका, शिशप्सकः-प्सिका, शाशपकः-पिका;
  • शप्ता-त्री, शापयिता-त्री, शिशप्सिता-त्री, शाशपिता-त्री;
  • शपन्-न्ती, शापयन्-न्ती, शिशप्सन्-न्ती;
  • -- -- शप्स्यन्-न्ती-ती, शापयिष्यन्-न्ती-ती;
  • -- -- १। ‘दाधेट्सिशदसदो रुः’ 4 इति रुप्रत्ययः ताच्छीलिकः।
  • 5 कृष्णाय 6 शपमानः, शापयमानः, शिशप्समानः, शाशप्यमानः;
  • इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि भौवादिकतपतिवत् 7 ऊह्यानि।
  • शपनम्, 8 शप्यम्, 9 शपथः, 10 शब्दः, शाब्दिकः, 11 शबलः, 12 शप्वः, इत्यादीनि रूपाणि अस्य धातोः विशेषेण भवन्ति।

प्रासङ्गिक्यः

  • (१६८३)
  • (१-भ्वादिः-१०००। अक। अनि। उभ।)
  • (श्लो। १३२)
  • (३-२-१५९)
  • [पृष्ठम्१२८६+ २८]
  • १। धातोरुभयपदित्वेऽपि ‘शप उपलम्भने’ (वा। १-३-२१) इत्यकर्त्रंभिप्रायेऽपि तङेव। ‘श्लाघह्नुङ्स्थाशपां--’ (१-४-३४) इति ज्ञीप्स्यमानस्य सम्प्रदानता। तेन ‘कृष्णाय’ इत्यत्र चतुर्थी। वार्तिके ‘वाचा शरीरस्य स्पर्शनम् = उपलम्भनम्’ इति काशिका। अत्र हरदत्तः “-- ‘त्वत्पादौ स्पृशामि--नैतत् मया कृतम्’ इत्येतद्रूपः शपथविशेष उपलम्भः” इति। कैयटस्तु ‘उपलम्भनम् = प्रकाशनम्’ इत्याह। शाकटायनस्तु प्रकाशनार्थमङ्गीकृत्य, ‘स्वाभिप्रायस्य परत्र आविष्करणं तत्’ -- इत्यप्याह। “चन्द्रभोजकौमारास्तु ‘प्रोषितस्य देवदत्तस्य भावाभावयो- रुपलब्धव्ययोः किञ्चिदासेवनमुपलम्भनम्। ‘देवदत्ताय शपते--’ प्रोषितस्य देवदत्तस्य भावाभावयोरुपलब्धव्ययोः किञ्चिदासेवते इत्यर्थः--” इति धातु- वृत्तिः। विस्तरस्तु माधवीये द्रष्टव्यः।
  • (७०३)
  • २। ‘पोरदुपधात्’ (३-१-९८) इति ण्यदपवादो यत्प्रत्ययः।
  • ३। ‘शीङ्शपि--’ (द। उ। ६-३८) इत्यथप्रत्ययः। शपथः = प्रतिज्ञा।
  • ४। ‘शाशपिभ्यां--’ (द। उ। ६-४८) इति दन्प्रत्ययः। ‘शब्दवैर--’ (३-१-१७) इति निपातनात् पकारस्य दकारः।
  • ५। ‘शपेर्बश्च’ (द। उ। ८-१०८) इति कलप्रत्ययः, पकारस्य बकारश्च।
  • ६। ‘शपेर्वन्’ (द। उ। ८-१३१) इति वन्प्रत्ययः। शप्यते इति शप्वः = आक्रोशः।



Correction: