बुद्धिः (स्त्री०) [बुध्+क्तिन्]
1. प्रत्यक्ष ज्ञान, संबोध
2. मति, समझ, प्रज्ञा. प्रतिभा– तीक्ष्णा नारुन्तुदा बुद्धिः– शि० २।१०९, शास्त्रेष्वकुण्ठिता बुद्धिः–रघु० १।१९
3. ज्ञान–बुद्धिर्यस्य बलं तस्य –हि० २।१२२ 'ज्ञान ही शक्ति है'
4. विवेक, विवेचन, सूक्ष्म विचारणा
5. मन–मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धि:–मालवि० १।२, इसी प्रकार कृपण° पाप° आदि
6. औसान रहना, प्रत्युत्पन्नमतित्व
7. धारणा. सम्मति, विश्वास, विचार, भावना, भाव –दूरात्तमवलोक्य व्याघ्रबुद्ध्या पलायन्ते–हि० ३, अनया बुद्ध्या –मुद्रा० १, इस विश्वास से'–अनुक्रोशबुद्ध्या –मेघ० ११५
8. आशय, प्रयोजन, प्रायोजना (‘बुद्ध्या’) 'इरादतन' 'प्रयोजन से 'जानबूझ कर
9. सचेत होना, मूर्छा से जागना– मा० ४
10. (सां० द० में) सांख्यशास्त्र में वर्णित पच्चीस तत्त्वों में से दूसरा ।
समस्त पद
~अतीत
(वि०) बुद्धि का पहुँच से परे,
~अवज्ञातम्
किसी की समझ का तिरस्कार करना या निकृष्ट मत रखना–
“अप्राप्तकालं वचनं बृहस्ततिरपि ब्रुवन् ।
प्राप्नोति बुद्ध्यवज्ञानमपमानं च पुष्कलम् ॥”
– पंच० १।६३,
~इन्द्रियम्
प्रत्यक्षीकरण की इन्द्रिय, (विप०कर्मेन्द्रिय) (यह पांच है–कान, त्वचा, आँख जिह्वा और नाक–श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पंचमी, इनमें कभी कभी 'मनस्' जोड़ा जाता है )
~गम्य, ~ग्राह्य
(वि०) पहुँच के भीतर, उपलब्ध करने योग्य, प्रतिभा,
~जीवन्
(वि०) 'तर्क का व्यवहार करने वाला, तर्कयुक्त बात करने वाला
~पूर्वम्, ~पूर्वकम्
‘पुरःसरम्’ (अव्य०) इरादतन, जानबूझ कर स्वेच्छा से,
~भ्रमः
मन का उचाट, मन की विपथगामिता,
~योगः
ब्रह्म से बौद्धिक सायुज्य,
~लक्षणम्
बुद्धिमत्ता या प्रतिभा का चिह्न–प्रारब्धस्यान्तर्गमनम् द्वितीयं बुद्धिलक्षणम्,
~वैभवम्
प्रतिभा की शक्ति,
~शस्त्र
(वि०) समझ या बुद्धि से युक्त,
~शालिन्, ~संपन्न
(वि०) बुद्धिमान् समझदार,
~सखः, ~सहायः
परामर्शदाता,
~हीन
(वि०) प्रतिभाशून्य, मूर्ख, बेवकूफ ।
बुद्धिः (स्त्री०) [बुध्+क्तिन्]
1. प्रत्यक्षीकरण, समझ
2. प्रज्ञा. मति, मेधा
3. सूचना, जानकारी
4. विवेक
5. मन
6. मति, विश्वास, विचार
7. इरादा, प्रयोजन, अभिकल्प
8. होश में आना, सुधबुध प्राप्त करना
9. सांख्य के २५ पदार्थों में दूसरा
10. प्रकृति
11. उपाय
12. ज्योतिष की दृष्टि से पांचवाँ घर ।
समस्त पद
~अधिक
(वि०) श्रेष्ठ बुद्धि से युक्त,
~च्छाया
बुद्धि की आत्मा पर प्रतिवर्त क्रिया,
~प्रागल्भी
समझ की स्वस्थता,
~मोहः
विचार मूढ़ता,
~लाघवम्
निर्णयविषयक हलकापन, न्यायलघिमा, नासमझी,
~वर्जित
(वि०) निर्बुद्धि, बुद्धिहीन,
~वैभवम्
बुद्धि की शक्ति, बुद्धि का ऐश्वर्य ।
परिशिष्ट