संस्कृत-शब्दकोशः

मातुलेय मातृक

मातृ

मातृ (स्त्री०) [मान् पूजायां तृच् न लोपः]


1. माँ, माता –मातृवत्परदारेषु यः पश्यति स पश्यति, सहस्रं तु पितृन् माता गौरवेणातिरिच्यते – सुभा०
2. माता (आदर तथा वात्सल्य सूचक)–मातर्लक्ष्मि भजस्व कंचिदपरम् –भर्तृ० ३।६४, ८७, अयि मातर्देवयजनसंभवे देवि सीते–उत्तर ४
3. गाय
4. लक्ष्मी का विशेषण
5. दुर्गा का विशेषण
6. अन्तरिक्ष, आकाश
7. पृथ्वी
8. देव माता–मातृभ्यो बलिमुपहर–मृच्छ० १ (ब० व०) देव माताओं का विशेषण, जो शिव की परिचारिका कही जाती हैं परन्तु बहुधा स्कन्द की परिचर्या में लिप्त रहती हैं (ये गिनती में आठ हैं–
“बाह्मी माहेश्वरी चंडी वाराही वैष्णवी तथा ।
कौमारी चैव चामुंडा चर्चिकेत्यष्टमातरः ॥”
कुछ के मत में बह केवल सात हैं–
“ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा ।
माहेन्द्री चैव वाराही चामुंडा सप्त मातरः ॥”
कुछ लोग इनकी संख्या १६ तक बतलाते हैं) ।
समस्त पद
~केशटः
मामा,
~गणः
देव माताओं का समूह,
~गन्धिनी
विपरीत स्वभाव वाली माता,
~गामिन्
(पुं०) माता के साथ गमन करने वाला,
~गोत्रम्
मातृकुल,
~घातः, ~घातकः, ~घातिन्(पुं०),
~घ्नः
माता की हत्या करने वाला,
~घातुक:
1. मातृहन्ता
2. इन्द्र का विशेणष,
~चक्रम्
देवमाताओं का समूह,
~देव
(वि०) जो माता को ही अपना देवता मानता है, माता को देवता की भांति पूजने वाला,
~नन्दनः
कार्तिकेय का विशेषण,
~पक्ष
(वि०) मातृकुल से संबद्ध,
(–क्षः)
मामा, नाना आदि,
~पितृ
(द्वि० व०) (मातापितरौ या मातरपितरौ) माता–पिता,
~पुत्रौ
(मातापुत्रौ) मां और बेटा,
~पूजनम्
देवमातृकाओं को पूजा,
~बन्धुः, ~बान्धवः
मातृकुल के संबंधी–रघु० १२।१२, (ब० व०) मातृकुल के रिश्तेदारों का समूह, वे ये है–मातुः पितुः स्वसुः पुत्रा मातुर्मातुः स्वसुः सुताः मातुर्मातुलपुत्राश्च विज्ञेया मातृबांधवाः,
~मण्डलम्
देवमातृकाओं का समूह,
~मातृ
(स्त्री०) पार्वती का विशेषण,
~मुखः
मूर्ख व्यक्ति, भांदू,
~यज्ञः
देवमातृकाओं के. निमित्त किया गया यज्ञ,
~वत्सलः
कार्तिकेय का विशेषण,
~स्वसृ
(स्त्री०) (मातृष्वसृ या मातुःस्वसृ) माता की बहन, मौसी,
~स्वसेयः
(मातृष्वसेयः) माता की बहन का पुत्र
(–यी)
मौसी की पुत्री, इसी प्रकार ‘मातृष्वस्त्रीयः, –या’ ।


मातृ (स्त्री०) [मान्+तृच्, नलोपः]


1. माता, जननी
2. स्त्रियों के प्रति आदर या सम्मान सूचक संबोधन
3. गाय
4. लक्ष्मी या दुर्गा का विशेषण
5. धरती माता ।
समस्त पद
~दोषः
माता का दोष,
~भक्तिः
माता के प्रति आदर सम्मान,
~शासितः
मूर्खव्यक्ति, सीधा सादा, भोंदू ।

परिशिष्ट



Correction: