यद् pron. a. (Nom. sing. m. यः, f. या, यत्-द् n.) The relative pronoun corresponding to ‘who’, ‘which’ or ‘what’ in English. (a) Its proper correlative is तद्; यस्य बुद्धिबलं तस्य; but sometimes इदं, अदस्, एतद्, take the place of तद्; sometimes the relative is used alone, its antecedent being supplied from the context. Not unfrequently two relatives are used in the same sentence; या यस्य युज्यते भूमिक्रा तां खलु भावे न तथैव सर्वे वर्ग्याः पाठिताः Māl. 1; यदेव रोचते य- स्मै भवेत् तत् तस्य सुंदरम्. (b) When repeated, the relative pronoun has the sense of ‘totality’, and may be translated by ‘whoever’, ‘whatever’, in which case the correlative pronoun is generally repeated; यो यः शस्त्रं विभर्ति स्वभुजगुरुबलः पांड- वीनां चमूनां… क्रोधांधस्तस्य तस्य स्व- यमिह जगतामंतकस्यांतकोहं Ve. 3. 30; क्रियते यद्यदेषा कथयति U. 1; यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः Bh. 2. 51. When joined with the interrogative pronoun or its derivatives with or without the particles चिद्, चन, वा, or अपि, it expresses the sense of ‘whatever’, ‘any whatsoever,’, ‘any’; सुतो वा सूतपुत्रो वा यो वा को वा भवाम्यहं Ve. 3. 33; येन केन प्रकारेण anyhow, somehow or other; यत्र कुत्रापि, यो वा को वा, यः कश्चन &c.; यत्किंचिदेतद् ‘this is a mere trifle’; यानि कानि च मित्राणि &c. −ind. 1 As an indeclinable यद् is frequently used 1 to introduce a direct or subordinate assertion with or without इति at the end; सत्योयं जनप्रवादो यत्संपत्संपदमनुबध्नाती- ति K. 73; तस्य कदाचिच्चिंता समुत्पन्ना यदर्थोत्पत्त्युपायाश्चिंतनीयाः कर्तव्याश्च Pt. 1.
2 or in the sense of ‘because,’ ‘since’; प्रियमाचरित लते त्वया मे… यदियं पुनरप्यपांगनेत्रा परिवृत्तार्धमुखी म- याद्य दृष्टा V. 1. 17; or किं शेषस्य भर- व्यथा न वषुषि क्ष्मां न क्षिपत्येष यत् Mu. 2. 18; R. 1. 27, 87; in this sense यद् is often followed by तद् or ततः as its correlative; see N. 22. 46.
−Comp.
−अपि ind. although, though; वक्रः पंथा यदपि भवतः Me 27. −अर्थं, −अर्थे ind. 1. for which, wherefore, why, on which account; श्रूयतां यदर्थमस्मि हरिणा भवत्सकाशं प्रेषितः Ś. 6; Ku. 5. 52. −2. since, because; नूनं दैवं न शक्यं हि पुरुपेणातिवर्तितुम् । यदर्थं यत्नवा- नेव न लभे विप्रतां विभो ॥ Mb. −कारणं,
−कारणात् ind. 1. wherefore, on which account. −2. since, because.
−कृते ind. wherefore, why, for which person or thing.
−भविष्यः a fatalist (one who says ‘what will be will be’); Pt. 1. 318.
−वा ind. or else, whether; नैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः Bg. 2. 6; (often used by commentators in suggesting an alternative meaning).
−वृत्तं an adventure.
−सत्यं ind. to be sure, to speak the truth, truly, forsooth; अमंगलाशंसया वो वचनस्य यत्सत्यं कंपितमिव मे हृदयं Ve. 1; Mu. 1; Mk. 4.