संस्कृत-शब्दकोशः

भस्मीभूत भाकर

भा

भा (स्त्रीलिङ्ग)


निष्पत्ति− भा (दीप्तौ) "अङ्" (३-३-१०४)
प्रयोग− "अस्मात्किल श्रोत्रसुधां विधाय रम्भा चिरं भामतुलां नलस्य"
उल्लेख− नैष० २-२६

अर्थ−
१. चमक,
२. शोभा,
३. किरण,
४. प्रतिबिम्ब/ टक,
५. इच्छा ,
६. गौरव ।


भाः (स्त्रीलिङ्ग)


निष्पत्ति− भा (दीप्तौ) "अङ्" (३-३-१०४)
प्रयोग− "अस्मात्किल श्रोत्रसुधां विधाय रम्भा चिरं भामतुलां नलस्य"
उल्लेख− नैष० २-२६

अर्थ−
१. चमक,
२. शोभा,
३. किरण,
४. प्रतिबिम्ब/ टक,
५. इच्छा ,
६. गौरव ।


भा दीप्तौ


गणः- अदादिः
कर्मकः-अकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- भाति

अर्थ−
१. चम्कनु, प्रकाशित हुनु,
२. सुन्दर हुनु,
३. फुक्नु (आगो आदि) ।
वि, प्र-
१. विशेष चम्कनु ।

कृदन्तरूपमाला

  • 1“भा दीप्तौ” 2 3 भायकः-यिका, 4 भापकः-पिका, बिभासकः-सिका, बाभायकः-यिका;
  • भाता-भात्री, भापयिता-त्री, बिभासिता-त्री, बाभायिता-त्री;
  • 5 6 भान्-भान्ती-भाती, 7 भापयन्-न्ती, बिभासन्-न्ती;
  • -- भास्यन्-न्ती-ती, भापयिष्यन्-न्ती-ती, बिभासिष्यन्-न्ती-ती;
  • -- 8 व्यतिप्रभानः, भापयमानः, भापयिष्यमाणः, -- बाभायमानः, बाभायिष्यमाणः;
  • भाः-भौ-भाः;
  • -- -- सुप्रभातम्-तः, भापितः, बिभासितः, बाभायितः-तवान्;
  • 9 निभः, 10 आभः, 11 भम्, 12 विभावरी, 13 भायः, बिभासुः, 14 बाभाः;
  • भातव्यम्, भापयितव्यम्, बिभासितव्यम्, बाभायितव्यम्;
  • 15 प्रभानीयम्, 16 प्रभापनीयम्, बिभासनीयम्, बाभायनीयम्;
  • भेयम्, भाप्यम्, बिभास्यम्, बाभाय्यम्;
  • ईषद्भानः- 17 दुर्भानः-सुभानः;
  • -- -- भायमानः, भापयमानः, बिभास्यमानः, बाभाय्यमानः;
  • 18 भायः, भापः, बिभासः, बाभायः;
  • भातुम्, भापयितुम्, बिभासितुम्, बाभायितुम्;
  • भातिः, 19 प्रतिभा, प्रभा, विभा, आभा, भाः भापना, बिभासा, बाभाया;
  • 20 प्रभानम्, भापनम्, बिभासनम्, बाभायनम्;
  • भात्वा, भापयित्या, बिभासित्वा, बाभायित्वा;
  • प्रभाय, प्रभाप्य, प्रबिभास्य, प्रबाभाय्य;
  • भायम् २, भात्वा २, भापम् २, भापयित्वा २, बिभासम् २, बिभासित्वा २, बाभायम् २;
  • बाभायित्वा २;
  • 21 भातुः, 22 भानुः, 23 भामः।

प्रासङ्गिक्यः

  • ↑ (११५३)
  • ↑ (२-अदादिः-१०५१। अक। अनि। पर।)
  • ↑ ७। ‘आतो युक्चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवं घञि, णमुल्यपि ज्ञेयम्।
  • ↑ ८। ण्यन्ते सर्वत्र, आदन्तलक्षणः पुगागमो ज्ञेयः।
  • ↑ [पृष्ठम्०९४७+ २८]
  • ↑ १। शतरि शपि, ‘अदिप्रभृतिभ्यः--’ (२-४-७२) इति शपो लुकि रूपमेवम्। स्त्रियाम्, ‘आच्छीनद्योः--’ (७-१-८०) इति नुम्विकल्पः।
  • ↑ २। दीप्तेः चित्तवत्कर्तृकत्वे, ‘अणावकर्मकात् चित्तवत्कर्तृकात्’ (१-३-८८) इति ण्यन्तात् परस्मैपदमेव। अचित्तवत्कर्तृकत्वे तु शानजपि भवतीति विशेषः।
  • ↑ आ। ‘ष्यतिप्रभानो विविधस्तदोच्चकैः तत्रैधते माङ्गलिकः स्म निस्वनः।’ वा। वि। १। ३५
  • ↑ ३। ‘आतश्चोपसर्गे, (३-१-१३६) इति कर्तरि कप्रत्ययः। ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इति आकारलोपः। निभः = तुल्यः। अत्र धात्वर्थानुगमाभावस्तु उपसर्गवशात् धातोरर्थान्तरे वृत्तेरिति ज्ञेयम्।
  • ↑ B। ‘मरुत्प्रयुक्ताश्च मरुत्सखाभं तमर्च्यमारादभिवर्तमानम्।’ रघुवंशे २। १०।
  • ↑ ४। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यत इति वाच्यम्’ (वा। ३-२-१०१) इति वचनादत्र डप्रत्यये, डित्त्वसामर्थ्यात् भसंज्ञाभावेऽपि टिलोपे रूपमेवम्। भातीति भम् = नक्षत्रम्।
  • ↑ ५। विपूर्वकादस्मात्, ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति वनिप्प्रत्यये, स्त्रियाम्, ‘वनो र च’ (४-१-७) इति ङीब्रेफौ भवतः। विभावरी = रात्रिः।
  • ↑ ६। ‘श्याऽऽद्व्यध--’ (३-१-१४१) इत्यादिना कर्तरि णप्रत्यये युगागमे च रूपम्।
  • ↑ ७। यङन्तात् पचाद्यचि यङो लोपे, रूपमेवम्।
  • ↑ ८। ‘न भाभूपू--’ (८-४-३४) इत्यनेन, उपसर्गस्थ न्निमित्तात् परस्याच उत्तरस्य कृन्नकारस्य णत्वनिषेधः।
  • ↑ ९। ‘ण्यन्तभादीनामुपसंख्यानम्’ (वा। ८-४-३४) इति वचनात् ण्यन्तेऽपि कृन्न- कारस्य णत्वनिषेधः।
  • ↑ १०। ईषदाद्युषपदेषु खलपवादः, आदन्तलक्षणो युच्प्रत्ययः। ‘दुरः षत्वणत्वयोरुप- सर्गत्वप्रतिषेधो वाच्यः। (वा। १-४-६०)’ इति वचनान्न णत्वं षत्वं वाऽत्रेति ज्ञेयम्।
  • ↑ [पृष्ठम्०९४८+ २४]
  • ↑ १। स्त्रियाम्, ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-३-१०६) इति भावादावङ् प्रत्ययः। सम्पदादि- त्वात् (वा। ३-३-९४) भावे क्विपि तु भाः इत्यपि भवति।
  • ↑ आ। ‘हरेः प्रगमनं नास्ति न प्रभानं हिमद्रुहः।’ भ। का। ९। १०७।
  • ↑ २। ‘कमिमनिजनिगाभा--’ (द। उ। १-१२५) इत्यादिना तुप्रत्ययः। भातीति भातुः = प्रकाशः।
  • ↑ ३। ‘दाभाभ्यां नुः’ (द। उ। १-१४३) इति नुप्रत्ययः। भानुः = आदित्यः, किरणश्च।
  • ↑ ४। ‘अर्तिस्तु--’ (द। उ। ७-२६) इति मन्प्रत्ययः। भामः = क्रोधः।



Correction: