भुशुण्डीशस्त्र
भूक
भू
भू (विशेषण)
अर्थ−
भएको/जस्तै कायभू / भवनभू ।
भूः (पुंलिङ्ग)
अर्थ−
१. विष्णु भगवान्,
२. रसातल ।
भूः (स्त्रीलिङ्ग)
अर्थ−
१. भुइँ / पृथ्वी,
२. भूलोक,
३. खेतबारी आदि सम्पत्ति,
४. ठाउँ,
५. एकको सङ्ख्या,
६. विवेचना वा आलोचना गरिने विषय,
७. सत्ता,
८. यज्ञको अग्नि,
९. सीताकी एक सँगिनी,
१०. व्याहृतिहरूमा पहिलो व्याहृति ।
भू प्राप्तौ
गणः- चुरादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- भावयते (प्राप्तेरन्यत्र- भावयति, भवते-ति)
अर्थ−
१. प्राप्त हुनु, मिल्नु,
२. एकत्र गर्नु, बटुल्नु,
३. चिन्तन गर्नु ।
कृदन्तरूपमाला
- 1“भू प्राप्तौ” 2 3 ‘भू प्राप्तौ, आत्मनेपदी’ इति चुरादिषु 4 पठ्यते।
- आधृषी- यत्वेनास्य णिज्विकल्पः।
- णिजभावपक्षे आत्मनेपदमेव, परस्मैपदमेव इति चात्र पक्षद्वयम्।
- णिच्सन्नियोगेनैवात्मनेपदविधानम्, णिजभावपक्षे तु परस्मैपदमेवेति पुरुषकारे सप्रमाणं साग्रहं च साधितम्।
- णिजभावपक्षे आत्मनेपदमेवास्य धातोरित्यत्र क्षीरस्वामिना ‘याचितारश्च नः सन्तु दातारश्च भवामहै।’ इति श्लोकः कश्चिदुदाहृतः।
- ‘मनोरमा भा भवते--’ इति श्लोकोऽप्यात्मने- पदानुकूलत्वेन सुधाकरेण भूवादिसूत्रे 5 उदाहृत इति मा।
- धातु- वृत्त्यादिग्रन्थात् ज्ञायते।
- ‘भवते शपि तत्रैव--’ 6 इति वदन् देघोऽप्यत्रानुकूलः।
- ‘वर्षाभ्वश्च’ 7 इत्यत्र ‘वर्षासु भवति, वर्षा वा भवते’ इति कैयटविवरणमप्यत्रानुकूलम्।
- ‘अन्ये तु पुराणव्याकरणेषु ‘भुवो णिङ्’ इति सूत्रस्य णिङो ङकारः प्रत्ययान्तादात्मनेपदार्थः, प्रकृतौ तु केवलादिति श्रीभद्रादिभिः व्याख्यानात् तन्त्रान्तरवचनानुरोधेन सन्नि- योगन्यायो बाध्यते इत्याहुः।” इति धातुवृत्तिवचनादात्मनेपदं णिजभाव- पक्षेऽपि प्रामाणिकम्, बहुवैयाकरणसम्मतं चेति ज्ञेयम्। आधृषीयः।
- 8 ‘सत्तायां भवति, प्राप्तौ णिचि भावयते तङि।
- भवते शपि तत्रैव भावयत्यवकल्कने।।’ 9 इति देवः।
- भावकः-विका, बिभावयिषकः-षिका, भावकः-विका, बुभूषकः-षिका, बोभूयकः-यिका;
- इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि ण्यन्तप्रकृतिकसन्नन्तं विना भौवादिकभूधातुवत् 10 ज्ञेयानि।
- अस्य धातोः आधृषीयत्वेन णिचो वैकल्पिकत्वम्।
- ण्यन्तात् सनि सर्वाणि रूपाणि अवकल्कनार्थक- भावयतिवत् 11 बोध्यानि।
प्रासङ्गिक्यः
भू सत्तायाम्
गणः- भ्वादिः
कर्मकः-अकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- भवति
अर्थ−
१. हुनु,
२. रहनु, उत्पन्न हुनु ।
अधि-
१. सत्ता चलाउनु, शासन गर्नु ।
अनु-
१. अनुभव गर्नु, जान्नु ।
अभि-
१. जित्नु, पीडा दिनु ।
उद्-
१. उत्पन्न हुनु ।
परा-
१. जित्नु, पराजित गर्नु ।
प्र-
१. जानु,
२. दृष्टिगोचर हुनु, देखिनु,
३. प्रकट हुनु,
४. शासन गर्नु ।
प्रति-
१. सट्टा भर्नु, सट्टामा दिनु ।
परि-
१. अपमान गर्नु, तिरस्कार गर्नु,
२. घेर्नु ।
वि-
१. आश्रय दिनु, पालन गर्नु,
२. हेर्नु ।
व्यति-
१. परस्पर मित्र हुनु ।
सम्-
१. हुनु, उत्पन्न हुनु,
२. समावेश हुनु,
३. सम्भव हुनु, हुन सक्नु ।
कृदन्तरूपमाला
- 1“भू सत्तायाम्” 2 ‘सत्तायां भवति, प्राप्तौ णिचि भावयते तङि।
- भवते शपि तत्रैव, भावयत्यवकल्कने।।’ 3 इति देवः।
- भावकः-भाविका, भावकः-विका, 4 बुभूषकः-षिका, बोभूयकः-यिका;
- भविता-त्री, भावयिता-त्री, बुभूषिता-त्री, बोभूयिता-त्री;
- परिभवन्-न्ती, 5 सुखमनुभवन् वर्धस्व, शुश्रूषुर्भवन् विद्यामधिकरोति, 6 शयनमनुभवन् भुङ्क्ते, मा 7 भवन्, भावयन्-न्ती, बुभूषन्-न्ती;
- -- 8 व्यतिभवमानः, भावयमानः, 9 व्यतिबुभूषमाणः, बोभूयमानः;
- व्यतिभविष्यमाणः, भावयिष्यमाणः, व्यतिबुभूषिष्यमाणः, बोभूयिष्यमाणः;
- 10 गान्दिनीभूः- 11 गान्दिनीभुवौ-गान्दिनीभुवः;
- -- -- 12 भूतम्, भूतवान्, भावितः, बुभूषितः, बोभूयितः-तवान्;
- 13 भवः, भावः, 14 भव्यः 15, 16 अभिभावी, 17 परिभावी 18 परिभवी, 19 अभावी, 20 21 भावी, 22 अभिभावकः-अभिभविता, 23 भविता, 24 आढ्यम्भविष्णुः 25 - सुभगम्भविष्णुः-स्थूलम्भविष्णुः-पलितम्भविष्णुः-नग्नम्भविष्णुः-अन्धम्भविष्णुः- प्रियम्भविष्णुः, आढ्यम्भावुकः- 26 सुभगम्भावुकः-स्थूलम्भावुकः-पलितम्भावुकः- नग्नम्भावुकः-अन्धम्भावुकः-प्रियम्भावुकः, 27 मषीभावुकः, 28 भविष्णुः, 29 भूष्णुः, 30 भावुकः, 31 परिभवी, 32 33 विभूः, 34 स्वयम्भूः-अग्निभूः-कच्छभूः-मित्रभूः- पवनभूः, 35 विभुः-प्रभुः-संभुः, 36तद्रु--आदिभ्य उपसंख्यानम्--’ 37 इति डुप्रत्ययः।
- शं भावयतीति शम्भुः।
- अन्तर्भावितण्यर्थोऽत्र भवतिरिति ज्ञेयम्। शम्भुः, 38 भवकः, 39 धेनुम्भव्या, 40 बभूवान्, 41 भवभूतिः-भूतः, भावः, 42 भावनः, 43 बुभूषुः- 44 बिभावयिषुः, बोभुवः;
- भवितव्यम्, भावयितव्यम्, बुभूषितव्यम्, बोभूयितव्यम्;
- 45 प्रभवनीयम्, 46 प्रभावनीयम्, बुभूषणीयम्, बोभूयनीयम्;
- 47 भव्यम्, 48 अवश्यभाव्यम्, 49 ब्रह्मभूयं 50 मित्रभूयं वा गतः, भाव्यः, भाव्यम्, बुभूष्यम्, बोभूय्यम्;
- ईषद्भवः-दुर्भवः-सुभवः, 51 ईषदाढ्यम्भवं-दुराढ्यंभवं-स्वाढ्यम्भवम्, 52 सुरा- जम्भवः, वा भवता;
- -- -- -- भूयमानः-अनुभूयमानम्, भाव्यमानः, बुभूष्यमाणः, बोभूय्यमानः;
- 53 भवः, 54 भावः, प्रभवः, 55 परिभावः 56 -परीभावः-परिभवः, भावः, बुभूषः-बोभूयः;
- 57 भवितुम्, भावयितुम्, बुभूषितुम्, बोभूयितुम्;
- 58 भूतिः, 59 भूः, वर्षाभूः, दृन्भूः-करभूः-कारभूः-पुनर्भूः, भावना, बभूषा-बिभावयिषा, बोभूया;
- भवनम्, 60 भुवनम्, आशितभवनम्, आशितभवनः, 61 आशितम्भवः 62 63, भावनम्, बुभूषणम्, बोभूयनम्;
- भूत्वा, 64 अग्रे भूत्वा-प्रथमं भूत्वा-पूर्वं भूत्वा, 65 मुखतो भूत्वा-मुखतोभूय वा तिष्ठति।
- 66 नाना भूत्वा-नानाभूय वा गतः।
- विना भूत्वा-विनाभूय वा गतः।
- द्विधा भूत्वा-द्वैधंभूय-वा गतः।
- 67 तूष्णींभूत्वा, तूष्णींभूय 68 वा गतः।
- 69 70 अन्वग् भूत्वा-अन्वग्भूय वा गतः।
- अनुभूय, अनुभाव्य, अनुबुभूष्य, अनुबोभूय्य;
- अग्रेभावम्-प्रथमंभावम्-पूर्वम्भावम्, मुखतोभावम् वा गतः।
- नानाभावं-विना- भावम् वा गतः।
- द्वैधंभावं-द्विधाभावं वा गतः।
- तूष्णीं भावम् अन्वग्भावं वा गतः।
- भावम् २ भूत्वा २ भावम् २ भावयित्वा बुभूषम् २ बुभूषित्वा २ बोभूयम् २;
- बोभूयित्वा २;
- 71 भूमिः, 72 भूरिः, 73 अद्भुतम्, 74 भावित्रम्।
प्रासङ्गिक्यः