वाचस्पत्यम्
वाम || न० वा—मन् । १ धने मेदि० २ वास्तूके जटा० । ३ म- नोहरे ४ प्रदिकूले ५ सध्यभागस्थे त्रि० मेदि० । ६ अधमे त्रि० सि० कौ० ७ सापदेहे न० । ८ कामदेवे ९ महादेवे तन्त्रोक्ते नदाचारविरुद्धे १० मद्यादिपानरूपाचारे च पु० कुला- चारशब्दे २१३४ पृ० दृश्यम् । ११ स्त्रीमात्रे स्त्री अमरः १२ दु- र्गायां स्त्री । “वामं विरुद्धरूपन्तु विपरीतन्तु गीयते । वामेन सुखदा देवी वामा तेन मता बुधैः” देवीपु० ४५ अ० । “वामान्तु वामदाक्षिण्यभावाभ्यामपि पूजयेत् । श्म- शानभैरवीं देवीमुग्रतारां तथैव च । उच्छिष्टभैरवीं चण्डीं तारां त्रिपरमैररीम् । एतास्तु बासभावेन यजेत् त्रिपुरभैरवीम् । सर्वत्र पितृदेवादौ यस्माद्भवति दक्षिणः । देवी च दक्षिणा यस्मात्तस्मात् दाक्षिण्यमु- च्यते । या पुनः पूज्यमाना तु देवादीनां तु पूर्वतः । यज्ञभावं स्वयं धत्ते सा वामा तु प्रकीर्त्तिता” का- लिकाषु० ७७ अ० ।
शब्दकल्पद्रुमः
वामं || क्ली (वा + “अर्त्तिस्तुसुहुसृधृक्षीति ।” उणा० १ । १३९ । इति मन् ।)
धनम् । इति मेदिनी । मे, २९ ॥ वास्तूकम् । इति जटाधरः ॥
शब्दकल्पद्रुमः
वामः || त्रि (वमति वम्यते वेति । वम उद्गिरणे + “ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः ।” ३ । १ । १४० । इति णः । यद्वा, वातीति । वा गतिगन्धनयोः + “अर्त्तिस्तुसुहुसृधृक्षिक्षुभायावापदीति । उणा० १ । १३९ । इति मन् ।)
वल्गुः । (यथा, रघौ । ७ । ५७ । “स दक्षिणं तूणमुखेन वामं व्यापारयन् हस्तमलक्ष्यताजौ । आकर्णकृष्टा सकृदस्य योद्धुः मौर्व्वीव बाणान् सुषुवे रिपुघ्नान् ॥”)
प्रतीपः । (यथा, वैराग्यशतके । ५३ । “दुःखेनोपार्ज्ज्यन्ते पाल्यन्ते प्रत्यहञ्च लाल्यन्ते । वामाः स्त्रियो विमूढैरुपभुञ्जानाः सुखं विगु- णम् ॥” यथाच, साहित्यदर्पणे । १० । “वामा यूयमहो विडम्बरसिकः कीदृक् स्मरो वर्त्तते ॥”)
सव्यः । इत्यमरमेदिनीकारौ ॥ (यथा, राज- तरङ्गिण्याम् । १ । २ । “भालं वह्निशिखाङ्कितं दधदधिश्रोत्रं वहन् सम्भृत- क्रीडत् कुण्डलिजृम्भितं जलधिजच्छायाच्छ- कण्ठच्छविः । वक्षो बिभ्रदहीनकञ्चुकचितं बद्धाङ्गनार्द्धस्य वो भागः पुङ्गवलक्षणोऽस्तु यशसे वामोऽथवा दक्षिणः ॥”)
अधमः । इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादिवृत्तिः ॥ वामहस्तेन जलपानभोजननिषेधो यथा । हारीतः । “न पिबेन्न च भुञ्जीत द्बिजः सव्येन पाणिना । नैकहस्तेन च जलं शूद्रेणावर्ज्जितं पिबेत् ॥” इति आह्निकतत्त्वम् ॥ अपि च । “न वामहस्तेनोद्धत्य पिबेद्बक्त्रेण वा जलम् । नोत्तरेदनुपस्पृश्य नाप्सु रेतः समुत्सृजेत् ॥” इति कौर्म्मे १५ अध्यायः ॥ “वामः कायो ब्राह्मणोऽपि मांसमद्यादिभुक्तये । कृतो मया मोहनाय चार्व्वाकादिप्रवर्त्तकः ॥” इति कालिकापुराणे ७७ अध्यायः ॥ (वननीयः । यथा, ऋग्वेदे । ६ । ५३ । २ । “अभिनो नर्य्यं वसु वीरं प्रयतदक्षिणम् । वामं गृहपतिं नय ।” “वामं वननीयम् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ वननीयं याचनीयं वनु याचने इत्यस्य प्रयोगो ज्ञातव्यः ॥)
शब्दकल्पद्रुमः
वामः || पुं, (वातीति । वा गतिगन्धनयोः + मन् ।)
हरः । (यथा, भागवते । ४ । ३ । ८ । “प्रजापतेस्ते श्वशुरस्य साम्प्रतं निर्य्यापितो यज्ञमहोत्सवः किल । वयञ्च तत्राभिसराम वाम ! ते यद्यर्थितामी विबुधा व्रजन्ति ॥”)
कामदेवः । पयोधरः । इति मेदिनी । मे, २९ ॥ (श्रीकृष्णस्य भद्रागर्भोत्पन्नः पुत्त्रविशेषः । यथा, भागवते । १० । ६१ । १७ । “संग्रामजित् बृहत्सेनः शूरप्रहरणोऽरिजित् । जयः सुभद्रो भद्राया वाम आयुश्च सत्यकः ॥”)