भ्लक्ष भ्लाश्

भ्लक्ष्

भ्लक्ष अदने

---

गणः- भ्वादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- भ्लक्षति–ते

अर्थ−
१. खानु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“भ्लक्ष अदने” ² ‘भक्ष’ इति क्षीरस्वामी इति मा।
• धातुवृत्तावुक्तम्।
• पुरुषकारेऽप्येवमेव।
• ‘भक्ष’ इति मैत्रेयः।
• ‘प्लक्ष’ इति दुर्गः।
• मुद्रितक्षीरतराङ्गिण्यां तु ‘भ्लक्ष--’ इत्येव पाठो दृश्यते।
• चुरादिषु भक्ष ³ धातौ क्षीरस्वामिनैव ‘भक्षतेर्घञ्- भक्षः।’ इत्युक्तत्वात् अदनार्थकस्य भक्षतेर्भ्वादिषु कुत्राप्यपाठात्, एनमेव ⁴ भक्षतिं मनुते इति भाति।
• दुर्गादयस्तु धातुममुं ‘प्लक्ष--’ इति पठन्ति।
• “तस्य शिरः छित्त्वा मेघं प्राक्षारयन्, स प्रक्षोऽभवत्।
• तत् प्रक्षस्य प्रक्षत्वम्-यत् प्लक्षशाखा--” ⁵ इति श्रुत्यनुसारेण प्रपूर्वकात् क्षरतेः पचाद्यचि कपिलकादेराकृतिगणत्वात् ⁶ उपसर्गस्थरेफस्य लत्वे च प्लक्षशब्दव्युत्पादनं कृतवतो भाष्यकारस्य न सम्मतमिति, अन्यथा ⁷ अस्मादेव पचाद्यचि प्लक्षशब्दसिद्धेः, श्रौतनिर्वचनस्याप्रसक्तेरिति मनीषया च सुदूरं विचार्य माधवधातुवृत्तौ पाठोऽयं निरस्त इति ज्ञेयम्।
• शतपथब्राह्मणे ⁸ ‘प्रख्यो हवै नामैतत् यत् प्लक्षः।’ इत्युक्तमपीह ध्येयम्।
• भ्लक्षकः-क्षिका, भ्लक्षकः-क्षिका, बिभ्लक्षिषकः- षिका, बाभ्लक्षकः-क्षिका;
• भ्लक्षिता-त्री, भ्लक्षयिता-त्री, बिभ्लक्षिषिता-त्री, बाभ्लक्षिता-त्री;
• इत्यादीनि सर्वाणि रूपाणि भौवादिकध्रजतिवत् ⁹ ज्ञेयानि।
• अस्य धातोः उभयपदि- त्वात् शानचि-भ्लक्षमाणः, भ्लक्षिष्यमाणः, इति विशेषः।
• ल्यपि- ¹⁰ प्रभ्लक्ष्य इति।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (११९४)
• ↑ (१-भ्वादिः-८९३। अक। सेट्। उभ।)
• ↑ (२१)
• ↑ [पृष्ठम्०९८७+ २८]
• ↑ (मैत्रायणीयसंहिता-६-३-१०-२)
• ↑ (वा। ८-२-१८)
• ↑ (प्लक्षधातुसद्भावे)
• ↑ (३-८-३-१२)
• ↑ (९२६)
• ↑ आ। ‘लाषेण चाषांश्छषितान् झषित्वा प्रभ्लक्ष्य भक्षन्ति यदम्बु नीचाः।’ धा। का। २। २८।

---