संस्कृत-शब्दकोशः

मृषु मृष्ट

मृष्

मृष तितिक्षायाम्


गणः- चुरादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- मर्षयति–ते

अर्थ−
१. सहन गर्नु, सहनु ।
आ-
१. रिसाउनु, जङ्गिनु ।
वि-
१. विपत्तिमा पर्नु, आपत्ति आउनु ।

कृदन्तरूपमाला

  • 1“मृष तितिक्षायाम्” 2 आधृषीयः।
  • तेन णिज्विकल्पः।
  • ‘--क्षमायां यौ मर्षेन्मर्षेत मर्षयेत्।’ 3 इति देवः।
  • मर्षकः-र्षिका, मिमर्षयिषकः-षिका, मर्षकः-र्षिका, मिमर्षिषकः-षिका, मरीमृषकः-षिका;
  • मर्षयिता-त्री, मर्षिता-त्री, मिमर्षयिषिता-त्री, मिमर्षि- षिता-त्री, मरीमृषिता-त्री;
  • इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिकचर्षतिवत् 4 ज्ञेयानि।
  • णिजभावपक्षे क्विपि-मृट्-मृड्-मृषौ-मृषः, मृषित्वा-मर्षित्वा, इत्यादीनि रूपाण्यस्य धातोरिति विशेषः।

प्रासङ्गिक्यः

  • ↑ (१३११)
  • ↑ (१०-चुरादिः-१८५०। सक। सेट्। उभ।)
  • ↑ (श्लो। १७३)
  • ↑ (५५४)


मृष तितिक्षायाम्


गणः- दिवादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- मृष्यति–ते

अर्थ−
१. सहन गर्नु, सहनु ।
आ-
१. रिसाउनु, जङ्गिनु ।
वि-
१. विपत्तिमा पर्नु, आपत्ति आउनु ।

कृदन्तरूपमाला

  • 1“मृष तितिक्षायाम्” 2 ‘-- -- क्षमायां यौ मर्षेन्मर्षेत मर्षयेत्।
  • मृष्यते मृष्यतीति स्यात् स्नेहने शपि मर्षति।।’ 3 इति देवः।
  • मर्षकः-र्षिका, मर्षकः-र्षिका, मिमर्षिषकः-षिका, मरीमृषकः-षिका;
  • मर्षिता-त्री, मर्षयिता-त्री, मिमर्षिषिता-त्री, मरीमृषिता-त्री;
  • इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि दैवादिकतृष्यतिवत् 4 ज्ञेयानि।
  • 5 परिमृष्यन्-न्ती, 6 मर्षितः-मर्षितवान्, 7 अपमृषितम् 8, 9 दुर्मर्षणः, 10 11 मर्षित्वा-मृषित्वा, 12 मर्षणः, इतीमान्यस्य विशेषरूपाणीति ज्ञेयम्।
  • 13 मृष्यमाणः।

प्रासङ्गिक्यः

  • ↑ (१३१०)
  • ↑ (४-दिवादिः-११६४। सक। सेट्। उभ।)
  • ↑ (श्लो। १७३)
  • ↑ (७७५)
  • ↑ ३। ‘परेर्मृषः’ (१-३-८२) इति परिपूर्वकस्यास्य कर्तृगामिन्यपि क्रियाफले परस्मैपदं शतैव। तेन शतरि, श्यनि अङ्गस्य गुणनिषेधे च रूपमेवम्।
  • ↑ ४। ‘मृषस्तितिक्षायाम्’ (१-२-२०) इति सेटो निष्ठायाः कित्त्वनिषेधात् गुणे रूपमेवम्। अत्र धातुपाठ एवास्य धातोस्तितिक्षार्थनिर्देशात्, भौवादिकमर्षते- रुदित्त्वेन निष्ठायामिटः प्राप्त्यभावात्, पारिशेष्यात् दैवादिकस्यास्यैव ग्रहणस्य सम्भ- वेन (१-२-२०) सूत्रे पुनः ‘तितिक्षायाम्’ इत्युपादानं व्यर्थं सत् धातोरर्थान्तरत्वे गमकमिति शाब्दिकाः। तेन तितिक्षा (क्षमा) भिन्नार्थे निष्ठायाः कित्त्वमेव। यथा-- ‘अपमृषितं वाक्यमाह’ इति। अत्र धातोरुपसर्गयोगवशात् अविस्पष्टरूपार्थान्तरे वृत्तिरिति ज्ञेयम्।
  • ↑ आ। ‘विहितं मयाऽद्य सदसीदमपमृषितमच्युतार्चनम्।’ शि। व। १५-४६।
  • ↑ (वाक्यम्)
  • ↑ ५। ईषदाद्युपपदेषु, ‘भाषायां शासियुधिदृशिधृषिमृषिभ्यो युज् वाच्यः’ (वा। ३-३-१३०) इति खलपवादो युच्। ‘वा इत्येके’ इति प्रक्रियाकौमुदी। तन्मते ईषन्मर्षः-दुर्मर्षः-सुमर्षः इति रूपाण्यपि बोध्यानि।
  • ↑ [पृष्ठम्१०५५+ २४]
  • ↑ १। क्त्वायाम्, ‘तृषिमृषिकृशेः काश्यपस्य’ (१-२-२५) इति कित्त्वविकल्पः। तेन रूपद्वयम्।
  • ↑ २। नन्द्यादेः (३-१-१३४) आकृतिगणत्वात्, बाहुलकाद् वा कर्तरि, ण्यन्तात्, शुद्धाद्वा ल्युप्रत्यये रूपमेवम्।
  • ↑ आ। ‘तन्मृष्यमाणास्त्वथ शुच्यदङ्गका भृत्याः सुनद्धं बहुरक्तमंशुकम्।’ धा। का। २। ६१।


मृषु सेचने


गणः- भ्वादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- मर्षति

अर्थ−
१. प्रोक्षण गर्नु, सेचन गर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

  • 1“मृषु सेचने सहने च” 2 ‘--हिंसाक्लेशदैन्येषु इत्येके’ इति धा।
  • का।
  • 3।
  • ‘-- स्नेहने’ इति देवसम्मतः पाठः 4 इति ज्ञायते।
  • ‘मृष्यते मृष्यतीति स्यात्, स्नेहने शपि मर्षति।।’ 5 इति देवः।
  • मर्षकः-र्षिका, मर्षकः-र्षिका, मिमर्षिषकः-षिका, मरीमृषकः-षिका;
  • मर्षिता-त्री, मर्षयिता-त्री, मिमर्षिषिता-त्री, मरीमृषिता-त्री;
  • इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकपर्षतिवत् 6 ज्ञेयानि।
  • युचि-मर्षणः, 7 मृष्टम्-ष्टः-मृष्टवान्, 8 मर्षित्वा-मृष्ट्वा, इमानि रूपाण्यधिकानीति विशेषः।
  • 9

प्रासङ्गिक्यः

  • ↑ (१३१२)
  • ↑ (१-भ्वादिः-७०७। सक। सेट्। पर।)
  • ↑ (१। ८८)
  • ↑ (श्लो। १७३)
  • ↑ (श्लो। १७३)
  • ↑ (१०५४)
  • ↑ ३। उदित्त्वेन क्त्वायामिड्विकल्पनात्, निष्ठायाम् ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इतीण्निषेधः। ष्टुत्वं च।
  • ↑ ४। ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पः। इट्पक्षे ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इति कित्त्वनिषेधात् गुणः। तेन रूपद्वयम्।
  • ↑ [पृष्ठम्१०५६+ ३२]



Correction: