मेधोद्भवा मेध्य

मेध्

मेधृ मेधाहिंसनयोः सङ्गमे च

---

गणः- भ्वादिः
कर्मकः-मेधायामकर्मकः, हिंसने सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- मेधति–ते

अर्थ−
१. बुझ्नु, जान्नु,
२. मार्नु, दुःख दिनु, सताउनु,
३. जम्मा गर्नु, मिल्नु, सङ्गति गर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“मेधृ सङ्गमे च” ² अत्र चकारात् धातुपाठे पूर्वधातुगतं मेधाहिंसनरूपमर्थद्वयं विवक्षितम्।
• भोजराजस्तु ‘यतोऽङ्विधौ मेधाशब्दसाधनार्थं मिधृधातोर्गुणं विधत्ते’ तेन ज्ञायते--नास्यायं धातुः संमत इति।
• कौमाराश्चात्रैवानुकूलाः।
• स्पष्टमिदं प्रकृतस्थले मा।
• धा।
• वृत्तौ।
• मेधकः-धिका, मेधकः-धिका, मिमेधिषकः-षिका, मेमेधकः-धिका;
• मेधिता-त्री, मेधयिता-त्री, मिमेधिषिता-त्री, मेमेधिता-त्री;
• इत्यादीनि समस्तान्यपि रूपाणि भौवादिककेपतिवत् ³ ज्ञेयानि।
• ⁴ मेवा, ⁵ गृहमेधी, ⁶ अश्वमेधः, ⁷ मेधिः, ⁸ मेध्यः-⁹, ¹⁰ प्रमेधितः इतीमानि धातोरस्य विशेषरूपाणीति ज्ञेयम्।
• ¹¹

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१३१६)
• ↑ (१-भ्वादिः-८७०। सक। सेट्। उभ।)
• ↑ (२६१)
• ↑ २। ‘गुरोश्च हलः’ (३-३-१०३) इति स्त्रियां भावादौ अकारः। मेधा = बुद्धिः।
• ↑ ३। गृहान् = दारान् मेधति = सङ्गच्छत इति गृहमेधी = गृहस्थः। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति ताच्छील्ये णिनिप्रत्ययः।
• ↑ ४। अश्वं मेधयति = हिंसयतीत्यर्थे ण्यन्तात्, अन्तर्भावितण्यन्तात् शुद्धाद्वा धातोः ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्प्रत्यये रूपमेवम्। अश्वमेधः = तन्नामको यज्ञविशेषः। एवमेघ पुरुषमेधः इत्यत्रापि ज्ञेयम्। पितृमेधः इत्यत्र तु पितृभिः सह मेधः (मेधति = संगच्छते इत्यर्थे) इति पचाद्यजन्तेन समासो ज्ञेयः।
• ↑ ५। ‘इक् कृष्यादिभ्यः’ (वा। ३-३-१०८) इति भावे स्त्रियाम् इक्प्रत्यये रूपम्। मेधिः = पशूनां बन्धविशेषे साधनीभूतो रज्जुविशेषः।
• ↑ ६। कर्मणि ण्यत्प्रत्यये रूपमेवम्। मेध्यः = यज्ञार्ह इत्यर्थः।
• ↑ (पशुः)
• ↑ आ। ‘नित्यं प्रमोहामिदितोरुमेदैः प्रमेधिता सद्भिरनिद्यमानैः।’ धा। का। २। २६।
• ↑ [पृष्ठम्१०५८+ २३]

---