यतुका
यत्किञ्चित्
यत्
यत निकारोपस्कारयोः
गणः- चुरादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- यातयति–ते
अर्थ−
१. दुःख दिनु,
२. हान्नु, ठोक्नु, चड्काउनु, चुट्नु,
३. आज्ञा गर्नु,
४ एकत्र गर्नु, बटुल्नु, जम्मा गर्नु,
५. रोक्नु, निषेध गर्नु ।
निर्-
१. बदला लिनु, बदला चुकाउनु,
२. दिनु, दान गर्नु,
३. नासो फिर्ता गर्नु, अरुको सामान फिर्ता गर्नु,
४. निर्यात गर्नु, सामान बाहिर पठाउनु ।
वि-
१. धृष्टता गर्नु ।
कृदन्तरूपमाला
- 1“यत निकारोपस्कारयोः” 2 3 ‘निराकारे’ इति दैवपाठमुपाश्रित्य पुरुषकारे व्याख्यातम्-- “… ‘निराकारः = परिभवः।’ इति च क्षीरस्वामी।
- उपस्कारोपसंस्कारयोः पुनः पाठकृतः 4 विप्रवदन्ते।
- तथा च आख्यातनिघण्टुः-- ‘यत्ने प्रैषे निराकारे यातयेदप्युपस्कृतौ।’ इति।
- श्लोकधातुपाठश्च-- ‘यत उपसंस्कारनिकारार्थः स निरश्च धान्यधनवाची।’ इति।” इति।
- अत्रेदमवधेयम्--माधवधातु- वृत्ति-प्रौढमनोरमाप्रभृतिष्वप्येवमेव क्षीरस्वामिपाठ उद्ध्रियते।
- परं तु क्षीरतरङ्गिण्यामधुना पाठोऽन्यादृश एवोपलभ्यत इत्युपर्येव प्रदर्शितम्।
- प्रायः सर्वेऽप्याधुनिकाः वैयाकरणाः धातुविषये क्षीरस्वामिमतं पुरुषकारोपात्तस्थलेषु पुरुषकारवाक्यानुसारेणैवोद्धरन्ति;
- न तु स्वयं दृष्टत्वेनेत्य पि ज्ञायते। ‘--खेदे च’ इति क।
- क।
- द्रुमे।
- 5 ‘यतते तु प्रयत्नार्थे, निराकारे तु यातयेत्।’ 6 इति देवः।
- ‘निकारः = स्वेदनम्।’ इति क्षीरस्वामी।
- ‘यत्नः प्रैषो वा निकारः’ इति बालमनोरमा।
- ‘परिभवसंस्कारौ तौ’ इति धा।
- का।
- व्याख्या 7।
- यातकः-तिका-यियातयिषकः-षिका;
- यातयिता-त्री, यियातयिषिता-त्री;
- इत्यादिकानि रूपाणि समस्तान्यपि चौरादिककालयतिवत् 8 ज्ञेयानि।
- यातना = तीव्रवेदना।
- ‘ण्यासश्रन्थः--’ 9 इति युचि रूपम्।
प्रासङ्गिक्यः
यती प्रयत्ने
गणः- भ्वादिः
कर्मकः-अकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-आत्मनेपदम्
कर्तरि लटि- यतते
अर्थ−
१. यत्न गर्नु, उद्योग गर्नु, प्रयास गर्नु,
२. निश्चय गर्नु, रोकाउनु ।
कृदन्तरूपमाला
- 1“यती प्रयत्ने” 2 ‘यतते तु प्रयत्नार्थे, निराकारे तु यातयेत्।’ 3 इति देवः।
- यातकः-तिका, यातकः-तिका, यियतिषकः-षिका, यायतकः-तिका;
- यतिता-त्री, यातयिता-त्री, यियतिषिता-त्री, यायतिता-त्री;
- इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकचेततिवत् 4 ज्ञेयानि।
- 5 यत्यम्, 6 यत्नः, 7 आयत्तः-आयत्तवान्, 8 यतिः, 9 यतमानः, इतीमानि रूपाण्यस्माद् भवन्तीति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः