यस् याक

या

या (स्त्रीलिङ्ग)

---

अर्थ−
१. योनि,
२. गति/चाल,
३. रथ/गाडी,
४. ध्यान,
५. लाभ/ फाइदा,
६. रोक/अवरोध ।

---

या प्रापणे

---

गणः- अदादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- याति

अर्थ−
१. जानु, प्राप्त हुनु, पुग्नु ।
अनु-
१. अनुशरण गर्नु, पछ्याउनु ।
अभि-
१ पुग्नु, नजिक जानु ।
आ-
१. आउनु, प्रस्तुत हुनु ।
उप -
१. छोड्नु, त्याग्नु,
निर्-
१. बाहिर जानु,
२. शीघ्र निक्लनु ।
प्र-
१. जानु ।
प्रति-
१. कतै जानु ।
प्रत्युद्-
१. अगाडि जानु ।
समभि-
१. समीप जानु, नजिक जानु ।
समा-
१. आउनु, आइपुग्नु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“या प्रापणे” ² प्रापणम् = गतिः।
• यायकः-यिका, यापकः-पिका, यियासकः-सिका, यायायकः-यिका;
• याता-त्री, यापयिता-त्री, यियासिता-त्री;
• यायायिता-त्री, इत्यादिकानि सर्वाण्यपि रूपाणि ³ आदादिकभातिवत् ⁴ ज्ञेयानि।
• ⁵ प्रणियान्-ती-न्ती, ⁶ यानीयः, ⁷ येयः, ⁸ अध्वन्यतुरङ्गयायी, ⁹ अनुयायी, ¹⁰ प्रयायी-प्रतियायी, ¹¹ सङ्ग्रामयायी, ^{12 13} शुभंयाः अभियाः ¹⁴, ¹⁵ यायावरः, ¹⁶ प्रयाणम्, ¹⁷ प्रयापणम्-प्रयापनम्, ^{18 19} अययः, ²⁰ प्रयियासयन्तः, ^{21 22} अप्रयाणिः, ²³ ययातिः, ²⁴ याता, ²⁵ इत्युप्रत्यये द्विर्वचने, ङिद्वद्भावेनाकारलोपे च रूपम्।
• ययुः = अश्वमेथीयः, स्वर्गमार्गश्च। ययुः, ²⁶ इति कुप्रत्यये, आकारलोपे च रूपाण्येतानि।
• अत्रैव गणे अध्वरशब्दस्यान्तलोपश्च निपातनादेवेति ज्ञेयम्।
• मृगयुः = व्याधः, देवयुः = धार्मिकः।
• केवलयुः = मानी।
• ग्रहयुः = ग्रहपतिः, मित्रयुः = मित्र- बत्सलः, ऋषिविशेषश्च।
• मन्त्रयुः = मन्त्री, अध्वर्युः = ऋत्विग्विशेषः।
• मृगम् आत्मन इच्छतीत्यर्थे ‘सुप आत्मनः क्यच्’ ²⁷ इति क्यच्प्रत्यये, ‘सना- द्यन्ता धातवः’ ²⁸ इति धातुसंज्ञायाम्, ‘क्याच्छन्दसि’ ²⁹ इति उप्रत्यये रूपनिष्पत्तिरपीदृशस्थलेषु नानुपपन्नेति ज्ञेयम्।
• तथाहि-- ‘मित्रयुः, संस्वेदयुः, सुम्नयुः’ इतीमानि काशिकायाम् एवमेव ³⁰ साधितानि। मृगयुः-देवयुः-केवलयुः-ग्रहयुः-मित्रयुः-मन्त्रयुः-अध्वर्युः, ³¹ इति तुप्रत्यये रूपमेवम्।
• यातुः = पावकः, मनश्च।
• राक्षस इति क्षीरस्वामी। यातुः, ³² मन्प्रत्यये रूपम्।
• यामः = कालविशेषः। यामः, ³³ इति त्रन्प्रत्ययः।
• यात्रा = गमनम्, आचारश्च।
• अभ्यवहार इति केचित्। यात्रा।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१३४३)
• ↑ (२-अदादिः-१०४९। सक। अनि। पर।)
• ↑ [पृष्ठम्१०७६+ २९]
• ↑ (११५३)
• ↑ १। शतरि, अदादित्वाच्छपो लुकि, ‘नेर्गदनदपतपदघुमास्यतिहन्तियाति--’ (८-४-१७) इत्यादिना उपसर्गस्थान्निमित्तात् परस्य नेर्णत्वे रूपमेवम्। स्त्रियाम्, ‘आच्छीनद्योः--’ (७-१-८०) इति नुम्विकल्पः।
• ↑ २। ‘कृत्यल्युटो बहुलम्’ (३-३-११३) इति बाहुलकत्वाभ्यनुज्ञानादत्र करणेऽनीयर्- प्रत्ययः। यान्त्यनेनेति यानीयः = अश्वः।
• ↑ ३। कर्मणि यत्प्रत्यये, ‘ईद् यति’ (६-४-६५) इतीकारे गुणे च रूपमेवम्।
• ↑ ४। अध्वन्यतुरङ्गेन यातीति अध्वन्यतुरङ्गयायी। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति ताच्छील्ये णिनिप्रत्ययः। ‘आतो युक्--’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवम् अनुयायी इत्यत्रापि रूपनिष्पत्तिर्ज्ञेया। उपसर्गोपपदेऽप्यनेन णिनिरिति भाष्यादौ स्पष्टम्।
• ↑ आ। ‘क्षिप्रं ततोऽध्वन्यतुरङ्गयायी यविष्ठवद् वृद्धतमोऽपि राजा।’ भ। का। २। ४४।
• ↑ ५। ‘भविष्यति गम्यादयः’ (३-३-३) इत्यत्र गम्यादिगणे पाठात् औणादिके णिनि- प्रत्यये युगागमे च रूपमेवम्। भविष्यत्कालेऽयं प्रत्यय इति ज्ञेयम्। आयायी इति काशिका (३-३-३) पाठः।
• ↑ ६। ‘आवश्यकाधमर्ण्ययोर्णिनिः’ (३-३-१७०) इत्यावश्यकार्थे णिनिप्रत्यये रूपमेवम्।
• ↑ B। ‘स्मरन्तः पश्चिमामाज्ञां भर्तुः सङ्ग्रामयायिनः।’ रघुवंशे--१७। ८।
• ↑ ७। शुभं यातीति शुभंयाः = शुभान्वितः। ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति क्विप्।
• ↑ C। ‘अभियाऽअतऽऽआवरं तुङ्गं भूभृतं रुचिरं पुरः।’ भ। का। १०-२१।
• ↑ ८। यङन्तात्, ‘यश्च यङः’ (३-२-१७६) इति ताच्छीलिके वरचि द्विर्वचनादि- केषु रूपमेवम्। अत्र धातोरस्य गत्यर्थकत्वात् ‘नित्यं कौटिल्ये गतौ’ (३-१-२३) इति कौटिल्यार्थे = कुटिलं गच्छतीत्यर्थ एव यङ्--इति प्राञ्चः। अन्ये तु यायावरः इत्यस्य एकत्रानियतस्थानार्थकतया विवरणात्, मुनिविशेषे पद- स्यास्य रूढत्वादत्र कौटिल्यार्थकयङोऽसंम्भवात्, ‘धातोरेकाचो हलादेः--’ (३-१-२२) इत्यादिना क्रियासमभिहारे (= पौनःपुन्ये, भृशार्थो वा) यङेव इति वदन्ति।
• ↑ ड्। ‘यायावरा लाक्षणिकाः कठाश्च कौशिक्यनुब्राह्मणिपैप्पलादाः।’ वा। वि। ३। १८।
• ↑ ९। ‘णेर्विभाषा’ (८-४-३०) इति णत्वविकल्पः। प्रयाणम् इत्यत्र तु ‘कृत्यचः’ (८-४-२९) इति नित्यं णत्वमिति बोध्यम्।
• ↑ [पृष्ठम्१०७७+ २९]
• ↑ १। अयः = शुभावहो विधिः, अयं यातीति अययः। ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ (३-२-३) इति कर्तरि कप्रत्ययः।
• ↑ आ। ‘स सासिः साससूः सासो येयायेयाययाययः।’ किरातार्जुनीये १५-५।
• ↑ B। ‘अशिश्रवन् आत्ययिकं तमेत्य दूता यदार्थं प्रयियासयन्तः।’ भ। का। ३। २५।
• ↑ २। ‘आक्रोशे नञ्यनिः’ (३-३-११२) इति नञुपपदादस्माद् अनिप्रत्ययः। आक्रोशः = शापः।
• ↑ ३। “क्तिनि बाहुलकाद् द्विर्वचनम्” इत्यात्रेयः--इति मा। धा। वृत्तिः। स्त्रिया- मेव क्तिनो विधानात् क्तिचस्तु पुंंल्लिङ्गेऽपि सद्भावात् क्तिचि, बाहुलकादेव द्विर्वचन- मिति ज्ञेयम्।
• ↑ ४। ताच्छीलिके, औणादिके वा तृनि, रूपमेवम्। स्त्रियाम्, ‘न षट्स्वस्रादिभ्यः’ (४-१-१०) इति ङीब्निषेधः। याता = देवरपत्नी।
• ↑ ५। ‘यो द्वे च’ [द। उ। १-१०६]
• ↑ ६। ‘मृगय्वादयश्च’ [द। उ। १-१२१]
• ↑ (३-१-८)
• ↑ (३-१-३२)
• ↑ (३-२-१७०)
• ↑ (३-१-१७०)
• ↑ ७। ‘कमिमनिजनिगाभापाया--’ [द। उ। १-१२५]
• ↑ ८। औणादिके [द। उ। ७-२६]
• ↑ ९। ‘हुयामा--’ [द। उ। ८-८४]

---