रत्नम् (नपुंसकलिङ्ग)
अर्थ−
१. हीरा, माणिक आदि प्रसिद्ध खनिज वस्तु, जुन जडेर गहना बनाइन्छ,
२. पञ्चरत्न, नवरत्न र चतुर्दशरत्नको सङ्ख्यालाई सङ्केत गर्ने शब्द,
३. कुनै पनि बहुमूल्य- प्यारो वस्तु,
४. कुनै पनि सर्वोत्तम वस्तु,
५. मणिक,
६. जैनमतअनुसार सम्यक् दर्शन, सम्यक् ज्ञान, र सम्यक् चरित्र । ‘रत्नको उत्त्पत्ति’ - यज्ञ गर्न लागेको बल नामको असुरलाई देवताहरूले मार्न सकेनन् र इन्द्रको भलाइको निमित्त बलको शरीर मागे । बलले शरीर दिएपछि इन्द्रले वज्रद्वारा त्यसको शिर काटे । उसको शिरबाट रत्नहरू निस्के र देवताहरूले रत्नको नाम वज्र राखे ।
“अवध्यः सर्वदेवानां बलो नामासुरोऽभवत् ।। त्रिदिवेशोपकाराय त्रिदशैः प्रार्थितो मखे ।। ततस्तेनात्मनः कायो देवानां सम्मुखे धृतः ।। देहे समर्पिते शक्रस्तद्वज्रेणाहनच्छिरः ।। जातानि रत्नकूटानि वज्रेणाहतमस्तके ।। वज्रसंज्ञा कृता देवैः सर्वरत्नोत्तमोत्तमे ।।” (अगस्तिमत) । रत्न बलदैत्यबाट, दधिचि ऋषिबाट र जमिनबाट उत्पन्न भएको भन्नेमा मतमतान्तर छ -
“रत्नानि बलाद् दैत्याद्, दधीचितोऽन्ये वदन्ति जातानि ।। केचिद् भुवः स्वभावाद् वैचित्र्यं प्राहुरुपलानाम् ।”। (बृहत्संहिता) । धन चाहने मानिस यिनमा अत्यन्त रमाउने हुँदा रत्न नाम भयो ।
“रत्नार्थिनो जनाः सर्वे रमन्तेऽस्मिन्नतीव यत् ।। ततो रत्नमिति प्रोक्तं शब्दशास्त्रविशारदैः ।।” (भावप्रकाश) । भावप्रकाश र शुक्रनीतिमा नवरत्नको र विष्णुधर्मोत्तर एवं अग्निपुराणमा ३६ रत्नका नाम छन् ।
“रत्नानां लक्षणं वक्ष्ये रत्नं धार्यमिदं नृपैः ।। वज्रं मरकतं रत्नं पद्मरागं च मौक्तिकम् ।। इन्द्रनीलं महानीलं वैदुर्यं गन्धशस्यकम् ।। चन्द्रकान्तं सूर्यकान्तं स्फटिकं पुलकं तथा ।। कर्केतनं पुष्परागं तथा ज्योतिर्मयं द्विज । स्फटिकं राजपर्यङ्कं तथा राज्यमयं शुभम् ।। सौगन्धिकं तथा गन्धं शङ्खं ब्रह्ममयं तथा ।। गोमेदं रुधिराक्षं च तथा भग्नाढकं द्विज ।। धूलीं मारकतं चैव तूथकं सीसमेव च ।। पीहुँ प्रबालकं चैव गिरिवज्रं द्विजोत्तम ।। भुजङ्गममणिञ्चैव तथा वज्रमणिं शुभम् । टिट्टिभं च तथा पिण्डं भ्रामरं च तथोत्पलम् ।।” (अग्निपुराण)
रत्न (विशेषण)
अर्थ−
सबैभन्दा श्रेष्ठ वा उत्तम ।