रीती रुक्म

रु

रु शब्दे

---

गणः- अदादिः
कर्मकः-अकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- रौति

अर्थ−
१. शब्द गर्नु, आवाज गर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“रु शब्दे” ² ‘-- रवते रौति शब्दने।।’ ³ इति देवः।
• रावकः-विका, रावकः-विका, ⁴ रुरूषकः- ⁵ रिरावयिषकः-षिका, रोरूयकः-यिका;
• रविता-त्री, रावयिता-त्री, रुरूषिता-रिरावयिषिता-त्री, रोरूयिता-त्री;
• इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि आदादिकक्ष्णौतिवत् ⁶ बोद्ध्यानि।
• ⁷ इति युच्प्रत्यये निष्पादितवान्। रवणः, ⁸ संरावः, ^{9 10} रवः, ¹¹ रावः, ¹² अल्परावः, मञ्जुरावः, ¹³ आरावः-आरवः, ¹⁴ मयूरः, ^{15 16} रुरूषुः, ¹⁷ ध्वाङ्क्षरावी, ¹⁸ मण्डूकरावी, ¹⁹ सांराविणम् ²⁰, ²¹ रोरूयः ²² लोकरावणः, ²³ रविः, ²⁴ रुरुः, ²⁵ पुरूरवाः इतीमान्यस्माद् भवन्ति।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१४१२)
• ↑ (२-अदादिः-१०३४। अक। सेट्। पर।)
• ↑ (श्लो। २३)
• ↑ ४। धातोरस्य सेट्त्वेऽपि, ‘सनि ग्रहगुहोश्च’ (७-२-१२) इतीण्निषेधः। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति झलादिसनः कित्त्वम्। ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः। षत्वम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र प्रक्रियोह्या।
• ↑ ५। ण्यन्तात् सनि, ‘ओः पुयण्ज्यपरे’ (७-४-८०) इति अभ्यासस्येकारः।
• ↑ (३२३)
• ↑ ६। तच्छीलादिषु कर्तृषु, ‘चलनशब्दार्थादकर्मकात्--’ (३-२-१४८) इति युच्। णत्वम्। क्षीरस्वामी तु औणादिके ‘सुयुरुवृञो युच्’ [द। उ। ५-२०]
• ↑ ७। ‘उपसर्गे रुवः’ (३-३-२२) इति घञ्। उवर्णान्तत्वप्रयुक्तापोऽपवादः।
• ↑ आ। ‘सजलाम्भोदसंरावं हनुमन्तं सहाङ्गदम्।’ भ। का। ७। ३५।
• ↑ ८। अनुपसृष्टात् (शुद्धात्) ‘ऋदोरप्’ (३-३-५७) इति अप्प्रत्ययः।
• ↑ ९। ‘बाहुलकाद् घञपि, इत्यात्रेयः। रावः।’ इति माधवधातुवृत्तिः। “-- ‘कृत्यल्युटो बहुलम्’ (३-३-११३) इत्यनेन घञबादयः। बहुलं व्यतिकीर्यन्ते मञ्जुरावादयस्तथा।।” इति प्रक्रियासर्वस्वश्लोक इहावधेयः।
• ↑ B। ‘केऽप्यल्परावं नुनुवुः खलेषु क्षुरक्ष्णुतात्मानममुं स्नुतास्त्राः।’ धा। का। २। ४७।
• ↑ १०। ‘विभाषाऽऽङि रुप्लुवोः’ (३-३-५०) इति घञ्विकल्पः। तेन पक्षेऽप्प्रत्ययः।
• ↑ ११। मह्यां रौतीति मयूरः। ‘अन्येष्वपि दृश्यते’ (३-२-१०१) इति डप्रत्यये पृषोदरा- दिषु (६-३-१०९) पाठात् महीशब्दस्य ‘मयू’ इत्यादेशे च रूपमेवम्।
• ↑ [पृष्ठम्११२४+ ३९]
• ↑ आ। ‘संजुघुक्षव आयूंषि ततः प्रतिरुरूषवः।’ भ। का। ९। १४।
• ↑ १। ध्वाङ्क्ष इव रौतीति ध्वाङ्क्षरावी। ‘कर्तर्युपमाने’ (३-२-७९) इति णिनिः।
• ↑ B। ‘मण्डूकराविणं सर्पं गोमुखं च मृगादिनम्।’ (सुभाषितनीवी)
• ↑ २। सम्पूर्वकादस्मात्, ‘अभिविधौ भाव इनुण्’ (३-३-४४) इति इनुण्प्रत्यये, ‘अण् इनुणः’ (५-४-१५) इति स्वार्थेऽण्प्रत्यये, ‘इन् अण्यनपत्ये’ (६-४-१६४) इति प्रकृतिभावे च सांराविणम् इति भवति।
• ↑ C। ‘सांराविणं न कर्तव्यं यावन्नायाति दर्शनम्।’ भ। का। ७। ४३।
• ↑ ३। ‘उदन्तात् यङो लुङ् नेति केचित्।’ इति प्रक्रियाकौमुदी। तेनात्र यङन्तात् पचाद्यचि रूपमेवं तेषां मते। वस्तुतस्तु एवमङ्गीकरणे नियामकाभावात्, यङोऽनै- मित्तिकलुक एव भाष्यादिषु ‘यङोऽचि च’ (२-४-७४) इत्यत्राभ्युपगतत्वात् चिन्त्यमिदमिति रोरुवः इत्येव न्याय्यमिति च बोध्यम्।
• ↑ ४। लोकान् रावयतीति लोकरावणः। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) ण्यन्तात् कर्तरि ल्युः। ‘रावणो लोकरावणः।’ इत्यादयः रामायणप्रयोगाः अत्रानु- सन्धेयाः।
• ↑ ५। ‘इन्’ (द। उ। १। ४६) इतीन्प्रत्ययः। रौतीति, रूयते इति वा रविः = भानुः।
• ↑ ६। ‘रुशातिभ्यां क्रुन्’ (द। उ। १। १५९) इति {??}न्प्रत्ययः। रुरुः = मृयः।
• ↑ ७। ‘पुरूरवाः’ (द। उ। ९-९२) इत्यसिप्रत्यये निरूढः। पुरु रूयते स्वयशः सर्वत्रेति पुरूरवाः = राजविशेषः। पुरुशब्दस्य दीर्घोऽपि निपातनात्।

---

रुङ् गतिरेषणयोः

---

गणः- भ्वादिः
कर्मकः-गतौ सकर्मकः, रेषणेऽकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-आत्मनेपदम्
कर्तरि लटि- रवते

अर्थ−
१. जानु, हिँड्नु,
२. मार्नु, दुःख दिनु,
३. बोल्नु, भाषण गर्नु,
४. रिसाउनु, क्रोध गर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“रुङ् गतिरेषणयोः” ^{2 3} अनिट्कारिकाप्रकरणे, पर्युदस्तेषु ‘गणस्थमूदन्तम्, उतां च रुस्नुवौ--’ ⁴ इत्यत्र ‘रु’ इत्यनेन निरनुबन्धकपरिभाषया ⁵ आदादिकरौतेरेव ग्रहणम्, नास्य;
• तेनास्यानिट्त्वमिति न्यास- कारादयः।
• तत्त्वबोधिन्यादिषु तु “-- ‘रु शब्दे, रुङ् गतिरेषणयोः’ इत्युभयोर्ग्रहणं निरनुबन्धकपरिभाषया, ‘लुग्विकरणालुग्विकरणयोः--’ ⁶ इति परिभाषया च।
• न च साहचर्यात् लुग्विकरणस्यैव ग्रहणम् इति शङ्क्यम्।
• तस्यानित्यत्वात्।” इति प्रतिपादनात् आदादिकरौतिवत् भौवादिकरवतेरपि पर्युदासेषु ग्रहणात् अस्यापि सेट्त्वमिति ज्ञायते।
• ‘संनत्स्याम्यथ योद्धुं किं न रोष्ये सत्त्वहीनवत्।’ ⁷ इत्यत्र रोष्ये इति अनिट्त्वेन प्रयोगात् अनिट्- कारिकायां पर्युदासे भौवादिकस्य न ग्रहणमिति शब्दरस्नम्।
• परं तु जयमङ्ग- लादिप्राचीनव्याख्यादृतः, साम्प्रतमुपलभ्यमानश्च सार्वत्रिकः पाठः-- ‘संनत्स्याम्यथ वा योद्धुं न कोष्ये सत्त्वहीनवत्।’ इत्येवम्।
• अतो नैतदत्र गमकत्वेन प्रतीम इत्यलमत्र।
• उभयथाऽपि सन्नन्ते, ‘सनि ग्रहगुहोश्च’ ⁸ इतीण्निषेधः।
• तत्त्वबोधिनीकारादीनां मतेतृजादिषु इडागमे रविता-त्री, रवितव्यम् इत्या- दीनि रूपाणि यथायथं बोध्यानि। ‘-- रवते रौति ⁹ शब्दने।।’ ¹⁰ इति देवः।
• रावकः-विका, रावकः-विका, रुरूषकः-रिरावयिषकः-षिका, रोरूयकः-यिका;
• ¹¹ रोता-रोत्री, रावयिता-त्री, रुरूषिता-त्री, रोरूयिता-त्री;
• इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककवतिवत् ¹² ज्ञेयानि।
• ¹³ रुतम् ¹⁴।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१४१३)
• ↑ (१-भ्वादिः-९५९। सक। अनि। आत्म।)
• ↑ [अ]
• ↑ (व्याघ्रभूति- कारिका, काशिकायां ७-२-१०)
• ↑ (परि। ८३)
• ↑ (परि। ९२)
• ↑ (भ। का। १६-२९)
• ↑ (७-२-१२)
• ↑ ८। पाठेनानेन देवस्य शब्दार्थकत्वं भौवादिकस्यापि धातोः सम्मतमिति ज्ञायते। रेषणशब्दस्य वृकशब्दार्थत्वात् कथञ्चिदेवं नेयमिति पुरुषकारे विवेचितम्। ‘-- गतिरोषणयोः’ इति कुत्रचिद् दृष्टः पाठः।
• ↑ (श्लो। २३)
• ↑ [पृष्ठम्११२५+ २७]
• ↑ (१९८)
• ↑ १। इड्भाववादिनां मतेऽपि निष्ठादिषु कित्प्रत्ययेषु ‘श्रयुकः क्किति’ (७-२-११) इति निषेधात् इण्नेति बोध्यम्।
• ↑ आ। ‘प्रवे भवाब्धिप्लवमारुतानां धृतामयं भक्तिनिमेयमङ्घ्रिम्।।’ धा। का। २-३६।

---