संस्कृत-शब्दकोशः

रुषित रुष्कर

रुष्

रुट् (स्त्रीलिङ्ग)


अर्थ−
‘(रुष्)’ रिस/ क्रोध ।


रुष रोषे


गणः- चुरादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- रोषयति–ते

अर्थ−
१. रिसाउनु, क्रुद्ध हुनु ।

कृदन्तरूपमाला

  • 1“रुष रोषे” 2 ‘रुट--’ इति क्षीरस्वामी।
  • ‘शपि रोषति हिंसायाम्, रोषे रुष्यति रोषयेत्।।’ 3 इति देवः।
  • रोषकः-षिका, रुरोषयिषकः-षिका;
  • रोषयिता-त्री, रुरोषयिषिता-त्री;
  • इत्यादीनि समस्तान्यपि रूपाणि चौरादिकचोरयतिवत् 4 ज्ञेयानि।

प्रासङ्गिक्यः

  • ↑ (१४३०)
  • ↑ (१०-चुरादिः-१६७१। अक। सेट्। उभ।)
  • ↑ (श्लो। १७९)
  • ↑ (५४६)


रुष हिंसायाम्


गणः- दिवादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- रुष्यति

अर्थ−
१. मार्नु, दुःख दिनु, मार्ने प्रयास गर्नु,
२. सताउनु, चोट पुऱ्याउनु ।

कृदन्तरूपमाला

  • 1“रुष रोषे” 2 ‘--हिंसायाम्’ इति सिद्धान्तकौमुदीपाठः।
  • ‘--जिहासायाम्’ इति केचित्।
  • ‘शपि रोषति हिंसायाम्, रोषे रुष्यति रोषयेत्।।’ 3 इति देवः।
  • 4 रोषकः-षिका, रोषकः-षिका, रुरोषिषकः-रुरुषिषकः-षिका, रोरुषकः-षिका;
  • रोषिता-रोष्टा-रोष्ट्री, रोषयिता-त्री, रुरोषिषिता-रुरुषिषिता-त्री, रोरुषिता-त्री;
  • इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकरेषतिवत् 5 ज्ञेयानि।
  • शतरि 6 7 रुष्यन्-न्ती-ती, निष्ठायाम् 8 रुषितः-रुष्टः, रुषितमनेन, रुट्-रुड्- रुषौ-रुषः, 9 भीरुट्, इतीमान्यस्माद् भवन्तीति विशेषः।

प्रासङ्गिक्यः

  • ↑ (१४२९)
  • ↑ (४-दिवादिः-१२३०। अक। सेट्। पर।)
  • ↑ (श्लो। १७९)
  • ↑ [पृष्ठम्११३४+ २९]
  • ↑ (१४०८)
  • ↑ [देवदत्ताय]
  • ↑ १। दिवादित्वात् शतरि श्यन्। ‘क्रुधद्रुहेर्ष्यासूयार्थानां यं प्रति कोपः’ (१-४-३७) इति कोपविषयस्य देवदत्तस्य सम्प्रदानसंज्ञायां ‘चतुर्थी सम्प्रदाने’ (२-३-१३) इति चतुर्थी।
  • ↑ २। ‘रुष्यमत्वर--’ (७-२-२८) इति निष्ठायामिड्विकल्पः। तकारादावार्धधातुके, ‘तीषसहलुभरुषरिषः’ (७-२-४८) इति इड्विकल्पनात्, निष्ठायाम्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति इट्प्रतिषेधे प्राप्तेऽनेनेड्विकल्पोऽत्रेति बोध्यम्।
  • ↑ ३। भियं रुष्यतीति भीरुट्छन्दोविशेषः। अत्र रथन्तरादिशब्देष्विवव्युत्पत्तिप्रदर्शनं कृतम्। नावयवार्थेऽभिनिवेशः कार्यः, संज्ञाशब्दत्वात्। ‘मा नानुभूः स्वकान् दोषान् मा मुहो मा रुषोऽधुना।।’ (भट्टिकाव्ये १५-१६) इत्यत्रास्य धातोः यद्यपि अकर्मकत्वं दृश्यते, तथापि अभिधानस्वाभाव्यादत्र सकर्मकत्वम्। यद्वा, भिया रुष्यतीति भीरुट् इत्यकर्मकव्युत्पत्तिरप्यत्रोपपन्नेत्यास्तां तावत्।


रुष हिंसायाम्


गणः- भ्वादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- रोषति

अर्थ−
१. मार्नु, दुःख दिनु, मार्ने प्रयास गर्नु,
२. सताउनु, चोट पुऱ्याउनु ।

कृदन्तरूपमाला

  • 1“रुष हिंसार्थः” 2 ‘शपि रोषति हिंसायाम्, रोषे रुष्यति रोषयेत्।।’ 3 इति देवः।
  • रोषकः-षिका, रोषकः-षिका, रुरोषिषकः-रुरुषिषकः-षिका, रोरुषकः-षिका;
  • 4 रोषिता-रोष्टा 5 -ष्ट्री, रोषयिता-त्री, रुरोषिषिता-रुरुषिषिता-त्री, रोरुषिता-त्री;
  • इत्यादीनि समस्तान्यपि रूपाणि भौवादिकरेषतिवत् 6 बोध्यानि।
  • 7 रुष्टः- 8 रुषितः, 9 रुषितमनेन, रोषितं वा, 10 रोषणः, 11 गृध्ररोषं रोषति इतीमान्यस्माद् भवन्तीति विशेषः।

प्रासङ्गिक्यः

  • ↑ (१४२८)
  • ↑ (१-भ्वादिः-६९३। सक। सेट्। पर।)
  • ↑ (श्लो। १७९)
  • ↑ १। ‘तीषसहलुभरुषरिषः’ (७-२-४८) इति तकारादावार्धधातुके इड्विकल्पः। इडभाव- पक्षे ‘ष्टुना ष्टुः’ (८-४-४१) इति ष्टुत्वेन टकारः।
  • ↑ आ। ‘रेष्टारं रेषितं व्यास्यत् रोष्टाऽक्षः शस्त्रसंहतीः।।’ भ। का। ९। ३१।
  • ↑ (१४०८)
  • ↑ २। ‘रुष्यमत्वरसंघुषास्वनाम्’ (७-२-२८) इतीड्विकल्पः। धातोरस्य तकारादावार्ध- धातुके इड्विकल्पस्य विधानात् ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति निष्ठायामिण्निषेघे प्राप्ते इड्विकल्पविधानमिति बोध्यम्। अत्र ‘मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च’ (३-२-१२८) इत्यत्र चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थकत्वमाश्रित्य वर्तमाने कर्तरि क्तप्रत्ययः। न्यासे (७-२-२८) ‘रुष रोषे’ इत्यस्माण्निष्ठायामिड्विकल्पस्य प्रतिंपादनात्, तत्रोपयोगाभावात्, दैवादिकस्य रोषार्थकस्य अत्र सूत्रे (७-२-२८) ग्रहणं न्यास- कारसम्मतमिति प्रतिभाति।
  • ↑ B। ‘जघान रुषितो रुष्टान् त्वरितस्तूर्णमागतान्।।’ भ। का। ९। २०।
  • ↑ ३। ‘उदुपधाद् भावादिकर्मणोरन्यतरस्याम्’ (१-२-२१) इति भावे आदिकर्मणि च कित्त्वविकल्पोऽत्र।
  • ↑ ४। नन्द्यादेः (३-१-१३४) आकृतिगणत्वेन कर्तरि ल्युप्रत्ययोऽत्रेति ज्ञेयम्।
  • ↑ ५। ‘उपमाने कर्मणि च’ (३-४-४५) इति उपमानकर्तरि णमुल्। ‘कषादिषु--’ (३-४-४६) इति यथाविध्यनुप्रयोगः। गृध्र इव हिनस्तीत्यर्थः।



Correction: