लिखित लिख्या

लिख्

लिख अक्षरविन्यासे

---

गणः- तुदादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- लिखति

अर्थ−
१. लेख्नु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“लिख अक्षरविन्यासे” ² इत्यत्र ‘कुटस्य आदिः कुटादिः, कुटादिश्च कुटादयश्च इति बहुव्रीहितत्पुरुषयोः सह विवक्षां कृत्वा--कुटादेः पूर्वं पठितस्य अस्यापि धातोः ङित्त्वमभ्युपगच्छन्ति।
• पक्षोऽयं पदमञ्जर्यां दूषितः;
• ‘अपाच्चतुष्पा- च्छकुनिष्वालेखने’ ³ इति निर्देशात् ‘रलो व्युपधात्--’ ⁴ इत्यत्र काशिकादिषु लिखित्वा--लेखित्वा लिलिखिषति-लिलेखिषति इत्युदाहरणात्, ‘ईश्वरे तोसुन्--’ ⁵ इत्यत्र ‘विलिखितुमित्यर्थः’ इति वृत्तौ विवरणात् च न समञ्जसोऽयं पक्ष इति।
• वर्धमानप्रभृतयोऽपि एवमेवाहुरिति धातुवृत्त्यादिषु स्पष्टम्।
• लिखितुम्, लिखिष्यते इत्यादि तु ‘संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः’ ⁶ इति कथञ्चित् समर्थनीयम्।
• एतेन ‘लिखन- संक्षेपनिर्बन्धवतो दीधितिकारस्य--’ इति गदाधरोक्तिरपि व्याख्याता।
• बोपदेवव्याकरणे मुग्धबोधे तु कुटादित्वमेवास्यापि धातोरङ्गीकृतम्। लेखकः-खिका, लेखकः-खिका, लिलेखिषकः- ⁷ लिलिखिषकः-षिका, लेलिखकः-खिका;
• लेखिता-त्री, लेखयिता-त्री, लिलेखिषिता-लिलिखिषिता-त्री, लेलिखिता-त्री;
• इत्यादीनि रूपाणि सर्वाण्यपि तौदादिकिलतिवत् ⁸ ज्ञेयानि।
• लेखः, विलेखनः ⁹ लेखनी, ¹⁰ हृल्लेखः, विलेखी- ¹¹ व्यावलेखी, ¹² लेखा-रेखा, ^{13 14} दन्तलेखकः इत्यादीनि रूपाण्यस्य धातोः विशेषेण भवन्तीति ज्ञेयम्।
• ¹⁵ लिखापयति।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१४८५)
• ↑ (६-तुदादिः-१३६५। सक। सेट्। पर। [अ] तुदादिष्वयं धातुः कुटादेः पूर्वं पठितः। ञित्णिद्भिन्नानां प्रत्ययानां ङिद्वद्भावः कुटादीनां विधीयते--कुटितुम्--कुटिता इत्यादिरूपसिद्धये। एवं ‘लिखितुं विश्वसृजोऽपि शक्तिहानिः’, ‘स्वयमेव लिखिष्यते’ इत्यादिषु गुणाभावोपपत्त्यर्थं ‘गाङ्कुटादिभ्यः--’ (१-२-१)
• ↑ (६-१-१४२)
• ↑ (१-२-२६)
• ↑ (३-४-१३)
• ↑ (परि। ९५)
• ↑ १। सन्नन्ते ‘रलो व्युपधात्--’ (१-२-२६) इति कित्त्वविकल्पनात् रूपद्वयमिति ज्ञेयम्।
• ↑ (१९३)
• ↑ २। ल्युडन्तात् स्त्रियां टित्त्वेन ङीपि रूपमेवम्।
• ↑ ३। हृदयं लिखतीति हृल्लेखः। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यणि ‘हृदयस्य हृल्लेख--’ (६-३-५०) इति हृदयशब्दस्य ‘हृत्’ इत्यादेशः।
• ↑ ४। कर्मव्यतीहारे णचि, ‘णचस्स्त्रियाम्--’ (५-४-१४) इत्यञि ङीपि रूपमेवम्।
• ↑ ५। भिदादि (३-३-१०४) पाठादङि रूपमेवम्। तत्रेव गणे पाठात् लकारस्य पाक्षिको रेफादेशश्च। तेन रेखा इत्यपि साधुः।
• ↑ [पृष्ठम्११६१+ २७]
• ↑ १। दन्तस्य लेखकः दन्तलेखकः। ‘नित्यं क्रीडाजीविकयोः’ (२-२-१७) इति षष्ठ्यन्तस्य दन्तशब्दस्य अकारान्तेन लेखकशब्देन तत्पुरुषसमासः। यस्य गजवराहादिदन्तेषु चित्रं विलिख्य तन्मूलिका जीविका तत्रैवायं--जीविकार्थे समास इति बोध्यम्।
• ↑ २। लिखम् आचष्टे लिखापयतीति निष्पाद्य, ‘अर्थवेदयोरप्यापुग्वक्तव्यः’ (वा। ३-१-२५) इत्यत्र ‘अपुक्’ इति ह्रस्वोच्चारणेनैव सिद्धौ दीर्घोच्चारणात् उपात्तभिन्नेष्वपि आपुग् भवतीति मत्वा अत्रापि आपुग् भवतीति आत्रेयमतं धातुवृत्तौ प्रतिपादितमि- हानुसन्धेयम्।

---