संस्कृत-शब्दकोशः

लिह् लीक्का

ली

ली द्रवीकरणे


गणः- चुरादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- लाययति–ते, लयति(लिनयति-ते)

अर्थ−
१. पातलो गर्नु, गलाउनु ।
आ-
१. खर्च गर्नु ।
प्रवि-
१. प्राप्त गर्नु, सम्पादित गर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

  • 1“ली द्रवीकरणे” 2 आधृषीयः।
  • तेन णिज्विकल्पः।
  • ‘यौ द्रवीकरणेऽनात्वे लीनयेल्लाययेल्लयेत्।।
  • 3 लापयेत् लालयेदात्वे श्लेषणे लीयतेऽलिनात्।’ 4 इति देवः।
  • लायकः-यिका, लिलाययिषकः-षिका, लायकः-यिका, लिलीषकः-षिका, लेलीयकः-यिका;
  • लाययिता-त्री, लिलाययिषिता-त्री, लेता-त्री, लिलीषिता-त्री, लेलीयिता-त्री;
  • इत्यादीनि रूपाणि सर्वाणि ण्यन्तरूपाणि, ण्यन्तप्रकृतिकसन्नन्तरूपाणि च विना क्रैयादिकप्लिनातिवत् 5 ऊह्यानि।
  • ण्यन्ते-तत्प्रकृतिकसन्नन्ते च इमानि रूपाणि--लाययन्-न्ती, लिलाययिषन्-न्ती;
  • लाययिष्यन्-न्ती-ती-लिलाययिषिष्यन्- न्ती-ती;
  • लायमानः, लिलाययिषमाणः, लाययिष्यमाणः, लिलाययिषिष्यमाणः;
  • लाः-लायौ-लायः;
  • -- -- -- लायितम्-तः, लिलाययिषितम्-तः-तवान्;
  • लायः, लिलाययिषुः;
  • लाययितव्यम्, लिलाययिषितव्यम्;
  • लायनीयम्, लिलाययिषणीयम्;
  • लाय्यम्, लिलाययिष्यम्;
  • ईषल्लायः-दुर्लायः-सुलायः;
  • लाय्यमानः, लिलाययिष्यमाणः;
  • लायः, लिलाययिषः;
  • लाययितुम्, लिलाययिषितुम्;
  • लायना, लिलाययिषा;
  • लायनम्, लिलाययिषणम्;
  • लाययित्वा, लिलाययिषित्वा;
  • प्रलाय्य, प्रलिलाययिष्य;
  • लायम् २ -लाययित्वा २;
  • लिलाययिषम् २-लिलाययिषित्वा २। इति विशेषः।

प्रासङ्गिक्यः

  • ↑ (१४९३)
  • ↑ (१०-चुरादिः-१८१२। सक। अनि। उभ।)
  • ↑ [पृष्ठम्११६७+ २६]
  • ↑ (श्लो १७-१८)
  • ↑ (१०८१)


ली श्लेषणे


गणः- क्र्यादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- लीनाति

अर्थ−
१. युक्त हुनु, प्राप्त हुनु, मिल्नु ।

कृदन्तरूपमाला

  • 1“ली श्लेषणे” 2 प्वादिः, ल्वादिश्च।
  • ‘यौ द्रवीकरणेऽनात्वे लीनयेत् लाययेत् लयेत्।।
  • लापयेल्लालयेदात्वे श्लेषणे लीयतेऽलिनात्।’ 3 इति देवः।
  • 4 5 लायकः-यिका, 6 लालकः-लिका, 7 लीनकः-निका, निलापकः-पिका, 8 लिलीषकः- षिका, 9 लेलीयकः-यिका;
  • 10 लेता-लेत्री, लाता-त्री, लापयिता-लालयिता-त्री, लीनयिता-त्री, लिलीषिता-त्री, लेलीयिता-त्री;
  • 11 लिनन्-ती, लापयन्, लालयन्, लीनयन्-न्ती, लिलीषन्-न्ती;
  • -- लास्यन्-लेस्यन्-न्ती-ती, लापयिष्यन्-लालयन्-लीनयन्-न्ती-ती, लिलीषिष्यन्-न्ती-न्ती;
  • -- -- लापयमानः-लालयमानः-लीनयमानः, -- लेलीयमानः;
  • -- 12 जटाभिर्लापयमानः, वर्त्तिकामुल्लापयमानः, बालमुल्लापयमानः;
  • -- लापयिष्यमाणः-लालयिष्यमाणः-लीनयिष्यमाणः, --लेलीयिष्यमाणः;
  • लीः-लियौ-लियः;
  • -- -- -- 13 लीनम्-नः-नवान्, लापितः-लालितः-लीनितः, लिलीषितः, लेलीतः-तवान्;
  • 14 15 लयः, लापः-लालः-लीनः, लिलीषुः, लिलापयिषुः, लेल्यः-लेलियः;
  • लेतव्यम्-लातव्यम्, लापयितव्यम्-लालयितव्यम्-लीनयितव्यम्, लिलीषितव्यम्, लेलीयितव्यम्;
  • लयनीयम्-लानीयम्, लापनीयम्-लालनीयम्-लीननीयम्, लिलीषणीयम्, लेलीयनीयम्;
  • 16 ईषल्लयः-दुर्लयः-सुलयः;
  • -- -- -- लीयमानः, लाप्यमानः-लाल्यमानः-लीन्यमानः, लिलीष्यमाणः, लेलीय्यमानः;
  • लयः, लापः-लालः-लीनः, लिलीषः, लेलीयः;
  • लातुम्-लेतुम्, लापयितुम्-लालयितुम्-लीनयितुम्, लेलीयितुम्;
  • 17 लीनिः, लापना-लालना-लीनना, लिलीषा, लेलीया;
  • लयनम्, लानम्, लापनम्-लालनम्-लीननम्, लिलीषणम्, लेलीयनम्;
  • लीत्वा, लालयित्वा-लापयित्वा-लीनयित्वा, लिलीषित्वा, लेलीयित्वा;
  • 18 विलाय-विलीय, विलाप्य-विलाल्य-विलीन्य, विलिलीष्य, विलेलीय;
  • लायम् २ लीत्वा २, लापम् २ -लालम् २ -लीनम् २, 19 जतुविलायं विलिल्ये, लापयित्वा २ -लालयित्वा २ -लीनयित्वा २, लिलीषम् २, लिलीषित्वा २, लेलीयम् २;
  • लेलीयित्वा २।

प्रासङ्गिक्यः

  • ↑ (१४९२)
  • ↑ (९-क्र्यादिः-१५०१। अक। अनि। पर।)
  • ↑ (श्लो। १७-१८)
  • ↑ [पृष्ठम्११६५+ २६]
  • ↑ १। ण्वुलि, ‘विभाषा लीयतेः’ (६-१-५१) इत्याकारविकल्पः--एज्विषये। आत्वपक्षे ‘आतो युक्--’ (७-३-३३) इति युगागमे रूपमेवम्। आत्वाभावपक्षे वृद्धौ आया- देशे च लायकः इत्येव रूपमिति ज्ञेयम्। एवमुत्तरत्रापि।
  • ↑ २। ‘लीलोर्लुग्नुकावन्यतरस्यां स्नेहविपातने’ (७-३-३९) इति ण्यन्ते लुगागम- विकल्पः--स्नेहविपातने। स्नेहविपातनं नाम कठिनद्रव्यस्याग्नौ निष्टपनेन द्रबी- करणम्। एतद्भिन्नार्थे तु ‘विभाषा लीयतेः’ (६-१-५१) इत्यात्वे ‘अर्तिह्री--’ (७-३-३६) इति पुगागमे लापकः इत्यादीनि रूपाणि।
  • ↑ ३। अनेनैव सूत्रेण (७-३-३९) पाक्षिके नुगागमे लीनकः इत्यादीनि रूपाणि।
  • ↑ ४। सन्नन्ते ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वं सर्वत्र ज्ञेयम्।
  • ↑ ५। यङन्ते ‘गुणो यङ्लुकोः’ (७-४-८२) इति गुणोऽभ्यासस्य।
  • ↑ ६। धातोरनिट्त्वात् इडागमो न। गुणः। एवं तव्यदादिष्वपि ज्ञेयम्।
  • ↑ ७। शतरि ‘क्र्यादिभ्यः--’ (३-१-८१) इति श्ना विकरणप्रत्ययः। ‘प्वादीनां ह्रस्वः’ (७-३-८०) इति धातोरीकारस्य ह्रस्वः। ‘श्नाऽऽभ्यस्तयोः--’ (६-४-११२) इत्याकारलोपः।
  • ↑ ८। ‘लियः सम्माननशालीनीकरणयोश्च’ (१-३-७०) इति ण्यन्तात् अकर्त्रभिप्रायेऽपि आत्मनेपदमेव। सम्माननम् = पूजा। शालीनीकरणम् = न्यग्भावनम्। जटाभिः आलापयमानः = जटया हेतुना पूजां समधिगच्छन् इत्यर्थः। वर्तिकामुल्ला- पयमानः = पक्षिविशेषं न्यक्कृत्येत्यर्थः। एतयोरुभयोरेवार्थयोस्तङ्। बालकमुल्ला- पयमानः, वञ्चयन्नित्यर्थः प्रलम्भनार्थेऽपीति वार्त्तिकात् (३४८३)।
  • ↑ ९। ‘ल्वादिभ्यः--’ (८-२-४४) इति निष्ठातकारस्य नकारः।
  • ↑ [पृष्ठम्११६६+ १९]
  • ↑ १। पचाद्यचि रूपमेवम्। ‘निमिमीलियां खलचोरात्वं न’ (वा। ६-१-५१) इत्यत्र ‘अच्’ इत्यनेन पचाद्यचोऽपि ग्रहणमिति पदमञ्जरी।
  • ↑ २। अत्रापि खल्प्रत्यये आत्वं न।
  • ↑ ३। ‘ऋल्वादिभ्यः --’ (वा। ३-३-९४) इति क्तिनस्तकारस्य नकारः।
  • ↑ ४। ‘विभाषा लीयतेः’ (६-१-५१) इति ल्यपि आत्वविकल्पः। आत्वपक्षे विलाय इति, आत्वाभावपक्षे विलीय इति च रूपद्वयम्।
  • ↑ ५। ‘उपमाने कर्मणि च’ (३-४-४५) इति णमुल्। ‘कषादिषु--’ (३-४-४६) इति यथाविध्यनुप्रयोगः।


लीङ् श्लेषणे


गणः- दिवादिः
कर्मकः-अकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-आत्मनेपदम्
कर्तरि लटि- लीयते

अर्थ−
१. युक्त हुनु, प्राप्त हुनु, मिल्नु ।

कृदन्तरूपमाला

  • 1“लीङ् श्लेषणे” 2 ‘लापयेल्लालयेदात्वे श्लेषणे लीयतेऽलिनात्।’ 3 इति देवः।
  • लायकः-यिका, लालकः-लीनकः-निका, लापकः-पिका, लिलीषकः-षिका, लेलीयकः-यिका;
  • लेता-त्री, लालयिता-लीनयिता-लापयिता-त्री, लिलीषिता-त्री, लेलीयिता-त्री;
  • इत्यादीनि रूपाणि सर्वाणि क्रैयादिकलिनातिवत् 4 ज्ञेयानि।
  • खल्प्रत्यये-ईषद्विलयः-दुर्विलयः-सुविलयः इति।

प्रासङ्गिक्यः

  • ↑ (१४९४)
  • ↑ (४-दिवादिः-११३९। अक। अनि। आत्म।)
  • ↑ (श्लो। १८)
  • ↑ (१४९२)



Correction: