वनौषधी वन्दन

वन्

वन शब्दे

---

गणः- भ्वादिः
कर्मकः-अकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- वनति

अर्थ−
१. शब्द गर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“वन शब्दे” ² ‘--संभक्तिशब्दयोः’ इति वोपदेवः।
• ‘याचने वनुते, शब्दे संभक्तौ च वनेदिति।।’ ³ इति देवः।
• वानकः-निका, वानकः-निका, विवनिषकः-षिका, वंवनकः-निका;
• वनिता-त्री, वानयिता-त्री, विवनिषिता-त्री, वंवनिता-त्री;
• इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि भौवादिककणतिवत् ⁴ ज्ञेयानि।
• अचि-वनम्, वन्या, ⁵ वनिः-वनी, वन्यम्, ल्यपि- ⁶ प्रवत्य, ⁷ वन्तिः, - ⁸ वतिः, ^{9 10} ब्रह्मवनं त्वा क्षत्रवनिम्, ¹¹ वनिष्ठुः इमानि रूपाण्यधिकान्यत्रेति विशेषः।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१५५०)
• ↑ (१-भ्वादिः-४६२। अक। सेट्। पर।)
• ↑ (श्लो। १२४)
• ↑ (१५७)
• ↑ ८। ‘कृदिकारादक्तिनः’ (ग। सू। ४-१-४५) इति स्त्रियां वा ङीष् भवति। तेन रूपद्वयमिति बोध्यम्।
• ↑ ९। ‘वा ल्यपि’ (६-४-३८) इत्यनेन अनुदात्तोपदेशादीनां विधीयमानोऽनुनासिक- लोपविकल्पः, व्यवस्थितविभाषाविज्ञानात् नान्तेषु नित्यः। तेन प्रवत्य इत्येकमेव रूपम्, नित्यत्वात्।
• ↑ १०। क्तिचि, ‘न क्तिचि दीर्घश्च’ (६-४-३९) इति दीर्घानुनासिकलोपयोर्निषेधः।
• ↑ ११। क्तिनि-- ‘तितुत्र--’ (७-२-९) इत्यादिना इण्निषेधात् ‘अनुदात्तोपदेश- वनति--’ (६-४-३७) इत्यनुनासिकलोपे रूपमेवम्।
• ↑ [पृष्ठम्११९५+ २६]
• ↑ १। ‘छन्दसि वनसनरक्षिमथाम्’ (३-२-२७) इति कर्मण्युपपदे छन्दसि विषये ब्रह्म वनति, क्षत्रं वनतीत्यर्थविवक्षायाम्, इन्प्रत्यये रूपमेवम्।
• ↑ २। ‘ऋतन्यञ्चिवनि--’ (द। उ। १०-१२) इत्यादिना इष्ठुच्प्रत्यये रूपमेवम्। ‘वनिष्ठुः = अपानं मांसविशेषश्च’ इति मा। धा। वृत्तिः। दशपाद्युणादिवृत्तौ तु (१०-१२) ‘ऋतन्यञ्जि’ इत्यत्र इष्णुच्प्रत्यये वनिष्णुः इत्युक्तम्। अपानोपरि- स्थानमित्यर्थः।

---

वन सम्भक्तौ

---

गणः- भ्वादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- वनति

अर्थ−
१. सेवा गर्नु, चाकरी गर्नु,
२. सहायता गर्नु,
३. आपदग्रस्त हुनु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“वन संभक्तौ” ² ‘…संभक्तौ च वनेदिति।।’ ³ इति देवः।
• ‘-- भक्तौ।
• भक्तिः भजनम्’ इति क्षीरस्वामी।
• ‘वनेरर्थभेदात् पुनः पाठः’ इति मैत्रेयरक्षितः।
• वानकः-निका, वानकः-निका, विवनिषकः-षिका, वंवनकः-निका;
• वनिता-त्री, वानयिता-त्री, विवनिषिता-त्री, वंवनिता-त्री;
• इत्यादीनि रूपाणि सर्वाण्यपि भौवादिककणतिवत् ⁴ बोध्यानि।
• ⁵ वानरः।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१५५१)
• ↑ (१-भ्वादिः-४६३ सक। सेट्। पर।)
• ↑ (श्लो। १२४)
• ↑ (१५७)
• ↑ ३। वनशब्दात् वने भव इत्यर्थे ‘तत्र भवः’ (४-३-५३) इति अण्प्रत्यये वान इति सिद्धम्। तत औणादिके (द। उ। १०-१२) रक्प्रत्यये वानर इति रूपम्। वा = किंचित् मरो वा वानरः।

---

वनु याचने

---

गणः- तनादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-आत्मनेपदम्
कर्तरि लटि- वनोति–वनुते

अर्थ−
१. याचना गर्नु, माग्नु ।
णिच्- (वनयति-ते)
१. दुःख दिनु,
२. उद्योग गर्नु, व्यवसाय गर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“वनु याचने” ² ‘याचने वनुते, शब्दे संभक्तौ च वनेदिति।।’ ³ इति देवः।
• चान्द्रास्तु इमं परस्मैपदिनमाहुः।
• ‘उभयपदी’ इति कातन्त्र-शाकटायन- हेमचन्द्रादयः।
• वानकः-निका, वानकः- ^{4 5} निका, विवनिषकः-षिका, वंवनकः-निका;
• वनिता-त्री, वानयिता-त्री, विवनिषिता-त्री, वंवनिता-त्री;
• ⁶ इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि दैवादिकमन्यतिवत् ⁷ ज्ञेयानि।
• ⁸ वतम्-तः-तवान्, ⁹ वनीयकः-वनीपकः, ¹⁰ वतिः, ¹¹ वन्तिः, ¹² प्रवत्य, ¹³ वनित्वा- वत्वा, ¹⁴ वण्डः, ¹⁵ वठरः, ¹⁶ वनिष्णुः, इत्यादीनि रूपाणि अस्य धातोः विशेषेण भवन्तीति बोध्यम्।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१५५३)
• ↑ (८-तनादिः-१४७०। सक। सेट्। आत्म।)
• ↑ (श्लो। १२४)
• ↑ ३। ‘ग्लास्नावनुवमां च’ (ग। सू। भ्वादिः) इति अनुपसृष्टानां मित्त्वविकल्पे “‘वनु च नोच्यते’ इति घाटादिकस्यास्य च ग्रहः-इत्येके” इति मा। धा। वृत्तावुक्त- त्वात् पक्षे रूपमेवमिति ज्ञेयम्। अन्ये ‘अनन्तरस्य विधिः--’ (परि-६२) इति न्यायेन घाटादिकस्यैव इति वदन्ति।
• ↑ [वनकः]
• ↑ [पृष्ठम्११९७+ २९]
• ↑ (१२१७)
• ↑ १। निष्ठायाम् ‘अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनाम्--’ (६-४-३७) इत्यनुनासि- कलोपे रूपमेवम्।
• ↑ २। वनी = याच्ञा, तामिच्छतीति क्यजन्तात् ण्वुलि-वनीयकः इति रूपम्। ‘वनीयको याचनको मार्गणो याचकार्थिनौ’ इत्यमरः। वनीयकः = अर्थिपर्यायः। अन्ये वनीपकः इति पकारान्तं पठन्ति। तेषां वनीं पातीति वनीपः, ततः संज्ञायां कन्प्रत्यये रूपमेवम्।
• ↑ ३। क्तिनि अनुनासिकलोपे रूपमेवम्।
• ↑ ४। क्तिचि-- ‘न क्तिचि दीर्घश्च’ (६-४-३९) इति दीर्घानुनासिकलोपनिषेधे रूपमेवम्।
• ↑ ५। ल्यपि ‘वा ल्यपि’ (६-४-३८) इति अनुदात्तोपदेशादीनां विधीयमानोऽनुनासि- कलोपविकल्पो, व्यवस्थितविभाषाश्रयणात् नान्तेषु नित्यः, तेन रूपमेवम्।
• ↑ ६। ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पो भवति। इट्पक्षे वनित्वा, इडभावपक्षे अनुनासिकलोपे वत्वा इति रूपद्वयं बोध्यम्।
• ↑ ७। औणादिके (द। उ। ५-७) डप्रत्यये वण्डः इति रूपम्। अल्पशेष इत्यर्थः।
• ↑ ८। ‘वनिमनिभ्यां--’ (द। उ। ८-९९) इत्यरप्रत्यये ठकारे चान्तादेशे रूपमेवम्। वनति वनुते वा वठरः = बृहद्द्रोही, मूर्खश्च।
• ↑ ९। ‘ऋतन्यञ्चिवनु--’ (द। उ। १०-१२) इत्यादिना इष्णुच्प्रत्यये रूपमेवम्। वनिष्णुः = अपानोपरिस्थानम् इत्यर्थः।

---