वलूल वल्क

वल्

वल संवरणे सञ्चरणे च
गणः- भ्वादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-आत्मनेपदम्
कर्तरि लटि- वलते
अर्थ−
१. आच्छादित गर्नु, ढाक्नु, छोप्नु,
२. घेर्नु,
३. जानु ।

कृदन्तरूपमाला

¹“वल संवरणसंचरणयोः” ² घटादिः।
‘-- संवरणे’ इत्येव क्षीरतरङ्गिणी।
‘-- संवृतौ’ इति जैनेन्द्रे।
‘-- चलने संवरणे च’ इति कातन्त्रः।
‘-- स्मृतौ’इति वोपदेवः।
‘-- संवरणे--प्रसारे’ इति काशकृत्स्नः।
इतः पूर्वं भ्वादौ ‘वल निष्पत्तौ--फलितभावे’ इति च पठितम्।
अन्यत्र कोशेषु अस्य पाठो न दृश्यते।
‘वलतेरात्मनेपदमनित्यम्’ इति वामनालंकारे ³।
वालकः-लिका, ⁴ वलकः-वालकः-लिका, विवलिषकः-षिका, वावलकः-लिका;
वलिता-त्री, वालयिता-त्री, विवलिषिता-त्री, वावलिता-त्री;
-- वालयन्-न्ती, वालयिष्यन्-न्ती-ती;
-- वलमानः, वालयमानः, विवलिषमाणः, वावल्यमानः;
इत्यादीनि रूपाणि सर्वाण्यपि भौवादिककलतिवत् ⁵ बोध्यानि।
शतरि वलन्- ⁶ न्ती।
⁷ ⁸ वालः-वारः-वालिः, वलिः- ⁹ वली, वलिनः, ¹⁰ वलीकम्, वलिभः, वलभी, ¹¹ वालाकिः, ¹² वल्मीकम्, वलिः, ¹³ वल्कः, ¹⁴ वलाका-वलाकी, ¹⁵ ¹⁶ इत्यूकप्रत्यये निरूढः।
वलूकम् = उत्पलद्रव्यम्। वलूकम्, ¹⁷ वलयम्;
इत्यादिकानि रूपाण्यधिकान्यत्रेति विशेषः।

प्रासङ्गिक्यः

↑ (१५६८)
↑ (१-भ्वादिः-४९१। सक। सेट्। आत्म।)
↑ (५-२-३)
↑ ३। ‘दलिवलि…’ इति घटादिषु भोजसम्मतः पाठः। ‘घटादयो मितः’ (ग। सू। भ्वादिः) इति मित्त्वात् ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इति णौ उपधाह्रस्वः। तेन वलकः इत्यादिकानि रूपाणि। ण्यन्ते सर्वत्र एवं ह्रस्वघटितरूपाणि ऊह्यानि।
↑ (१७४)
↑ ४। ‘अनुदात्तेतां तङोऽनित्यत्वात् शतरि वलन्’ इति धा। का। व्याख्या- याम् (१-६३)।
↑ [पृष्ठम्१२०७+ २८]
↑ १। संज्ञायाम् ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति करणे घञ्प्रत्यये रूपमेवम्। ‘वालमूल--’ (वा। ८-२-१८) इत्यादिना पक्षे रः। तेन रूपद्वयं बोध्यम्। वालः = केशः, पुच्छम् च। वालिः = देवेन्द्रस्य पुत्रः।
↑ २। इन्नन्तात् ‘कृदिकारादक्तिनः’ (ग। सू। ४-१-४५) इति वा ङीष्।
↑ ३। वलति आवृणोतीत्यर्थे ‘अलीकादयश्च’ (द। उ। ३-४३) इति ईकन्प्रत्ययः। ‘वलीकनीध्रे पटलप्रान्ते’ इत्यमरः।
↑ ४। वलाकाया अपत्यमित्यर्थे ‘बाह्वादिभ्यश्च’ (४-१-९६) इतीञ्प्रत्यये रूपम्।
↑ ५। ‘अलीकादयश्च’ (द। उ। ३-४३) इत्यत्र ईकनन्तो निपातितः। मुमागमोऽपि निपातनादेव। ‘वामलूरुश्च नाकुश्च वल्मीकं पुन्नपुंसकम्’ इत्यमरः। वल्मीके भवः इत्यर्थे अण्प्रत्यये इञि च वाल्मीकिः = आदिकविः श्रीमद्रामायणस्य कर्ता।
↑ ६। ‘शुकवल्कोल्काः’ (द। उ। ३-२०) इति कप्रत्यये निपातितः। वल्कः = वासः, तरुत्वक् च।
↑ ७। ‘वलाकादयश्च’ (द। उ। ३-३२) इत्याकप्रत्यये, टापि च रूपमेवम्। वलाका = पक्षिजातिः। वलाका अस्य सन्तीति ‘व्रीह्यादिभ्यश्च’ (५-२-११६) इति मत्वर्थे इनिः।
↑ ८। ‘वलूकः’ [व्यलूकः]
↑ (द। उ। ३-४५)
↑ ९। ‘वलिमलितनिभ्यः कयन्’ (द। उ। ८-१०) इति कयन्प्रत्यये रूपमेवम्। वलयम् = आभरणविशेषः। ‘कटकं वलये सानौ’ इत्यमरः।

संस्कृत-शब्दकोशः

वल्

कृदन्तरूपमाला

Correction: