वसूरा वस्क

वस्

वस आच्छादने

---

गणः- अदादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-आत्मनेपदम्
कर्तरि लटि- वस्ते

अर्थ−
१. वस्त्र लगाउनु, ओढ्नु, लुगा लगाउनु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“वस आच्छादने” ² ‘वस्यति स्तम्भने वस्ते छादने वसयेत् वसेत्।।’ ³ इति देवः।
• ‘-- स्मृतौ’ इति वोपदेवः।
• वासकः-सिका, वासकः-सिका, विवसिषकः-षिका, वावसकः-सिका;
• वसिता-त्री, वासयिता-त्री, विवसिषिता-त्री, वावसिता-त्री;
• -- वासयन्-न्ती, वासयन् वासयमानो वा वस्त्रं देवदत्तेन, वासयिष्यन्-न्ती-ती, ^{4 5} वसानः, वासयमानः, विवसिषमाणः, वावस्यमानः;
• वसिष्यमाणः, वासयिष्यमाणः;
• विवसिषिष्यमाणः, वावसिष्यमाणः;
• ⁶ चर्मवः-चर्मवसौ-चर्मवसः;
• -- -- -- वसितम्-तः, वासितम्, विवसिषितः, वावसितः-तवान्;
• वसः, ⁷ वसा, सुवासी, ⁸ वसनः, ⁹ वसिता, वासः, विवसिषुः, वावसः;
• वसितव्यम्, वासयितव्यम्, विवसिषितव्यम्, वावसितव्यम्;
• वसनीयम्, वासनीयम्, विवसिषणीयम्, वावसनीयम्;
• वास्यम्, वास्यम्, विवसिष्यम्, वावस्यम्;
• वस्यमानः, वास्यमानः, विवसिष्यमाणः, वावस्यमानः;
• ईषद्वसः-दुर्वसः-सुवसः;
• -- -- -- वासः, आवासः, ¹⁰ कृत्तिवासाः, वासः, विवसिषः, वावसः;
• वसितुम्, वासयितुम्, विवसिषितुम्, वावसितुम्;
• वस्तिः, ¹¹ वसा, वासना, विवसिषा, वावसा;
• वसनम्, वासनम्, विवसिषणम्, वावसनम्;
• वसित्वा, वासयित्वा, विवसिषित्वा, वावसित्वा;
• प्रवस्य, प्रवास्य, प्रविवसिष्य, प्रवावस्य;
• वासम् २, वसित्वा २, वासम् २ वासयित्वा २ विवसिषम् २ विवसिषित्वा २ वावसम् २;
• वावसित्वा २;
• ^{12 13} वसु, ¹⁴ नप्रत्यये रूपम्।
• वस्तेऽनेनेति वस्नम् = वासः। वस्नम्, ¹⁵ सरन्प्रत्ययः।
• संवत्सरः = क्षण- लवमुहूर्त्ताहोरात्रपक्षमासायनानि च इत्यर्थः।
• एवं परिवत्सरः, विवत्सरः, इद्वत्सरः, इडावत्सरः, उद्वत्सरः इत्यादिषु बोध्यम्।
• वस्त्रेण समाच्छादयति इत्यर्थे संवस्त्रयन् इत्यत्र ‘मुण्डमिश्र--’ ¹⁶ इत्यादिनाणिच्।
• ‘वस्त्रात्स- माच्छादने’ इति काशिकावृत्तिः। संवत्सरः, ¹⁷ ष्ट्रन्प्रत्यये वस्त्रमिति रूपम्।
• वस्ते शरीरमिति वस्त्रम्। वस्त्रम्।
• ¹⁸

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१५७७)
• ↑ (२-अदादिः-१०२३। अक। सेट्। आत्म।)
• ↑ (श्लो। १८७)
• ↑ [पृष्ठम्१२१५+ २५]
• ↑ आ। ‘पिशङ्गमौञ्जीयुजमर्जुनच्छविं वसानमेणाजिनमञ्जनद्युति।’ शि। व। १-६।
• ↑ १। चर्म वस्ते इति चर्मवः इति क्विप्प्रत्यये रूपमेवम्। ‘अत्वसन्तस्य चाधातोः’ (६-४-१४) इत्यत्र काशिकायां प्रत्युदाहरणत्वेन प्रदर्शितम्।
• ↑ २। पचाद्यजन्तात स्त्रियां टाप्। वसा = शरीरान्तर्गतस्नेहद्रव्यम्।
• ↑ ३। वस्ते आच्छादयति इत्यर्थे ‘अनुदात्तेतश्च--’ (३-२-१४९) इति युचि रूपमेवम्।
• ↑ ४। ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु तृन्प्रत्यये रूपम्। ‘वसिता वस्त्रमित्येवं साधुकारिणि कर्तरि।।’ इति ‘तृन्’ सूत्रे प्रक्रियासर्वस्वश्लोकः।
• ↑ ५। औणादिकेऽसुन्प्रत्यये वासश्शब्दः। कृत्तिर्वासोऽस्येति ‘अत्वसन्तस्य--’ (६-४-१४) इति असंबुद्धौ सौ परतः दीर्घो भवति। तेन रूपमेवम्।
• ↑ ६। भिदादिपाठात् (३-३-१०४) अङ्प्रत्ययः।
• ↑ [पृष्ठम्१२१६+ २७]
• ↑ १। ‘शॄस्वृस्निहित्रप्यसिवसि--’ (द। उ। १-९५) इति उप्रत्यये रूपमेवम्। वस्ते भाग्यवतो जनानिति वसु = धनम्।
• ↑ २। औणादिके [द। उ। ५-३९]
• ↑ ३। संपूर्वात् वसधातोः औणादिकः [द। उ। ८-५२]
• ↑ (३-१-२१)
• ↑ ४। औणादिके [द। उ। ८-७९]
• ↑ आ। ‘वैतानवेदिजनितं पवमानबन्धुं वस्त्रेण बद्धुमविनीत कथं यतेथाः।।’ चम्पूरामायणे ५-४८

---

वस निवासे

---

गणः- भ्वादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- वसति

अर्थ−
१. बस्नु, निवास गर्नु, वास बस्नु ।
अधि-
१. माथि बस्नु,उपभोग गर्नु, काममा लगाउनु ।
उप-
१. उपवास गर्नु, भोको बस्नु ।
नि-
रहनु, वास बस्नु, बाहिर जानु ।
सम्-
१. सहवास गर्नु, सँगै रहनु, एकत्र गर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“वस निवासे” ² ‘वस्यति स्तम्भने वस्ते, छादने वसयेत्, वसेत्।।
• निवासे वासयेत् स्नेहे, वासयत्युपसेवने।’ ³ इति देवः।
• ‘अयं धातुः उभयपदी’ इति कातन्त्रशाकटायनादयः।
• वासकः-सिका, वासकः-सिका, ⁴ विवत्सकः-त्सिका, वावसकः-सिका;
• ⁵ वस्ता-त्री, वासयिता-त्री, विवत्सिता-त्री, वावसिता-त्री;
• वसन्-न्ती, वासयन्-न्ती, विवत्सन्-न्ती;
• -- निवत्स्यन्-न्ती-ती, वासयिष्यन्-न्ती-ती, विवत्सिष्यन्-न्ती-ती;
• -- -- वासयमानः, वासयिष्यमाणः, -- वावस्यमानः, वावसिष्यमाणः;
• ⁶ अध्युषितम्- ^{7 8}, प्रोषितः, ⁹ अनुषितो ¹⁰, गुरुः शिष्येण, तः-तवान्, वासितः, विवत्सितः, वावसितः-तवान्;
• वसः, ¹¹ प्रवासी, जलवासी, सुवासी, नगरवासी, ¹² ग्रामेवासी-ग्रामवासी, ¹³ अवासी, होतुरन्तेवासी, ¹⁴ पितुरन्तेवासी, ¹⁵ अध्यूषुषः ¹⁶ ऊषिवान् ¹⁷, वासः, वासनः, ¹⁸ वास्तव्यः, ¹⁹ विवत्सुः, वावसः;
• वस्तव्यम्, वासयितव्यम्, विवत्सितव्यम्, वावसितव्यम्;
• वसनीयम्, वासनीयम्, विवत्सनीयम्, वावसनीयम्;
• ²⁰ वास्यम्, ²¹ अमावास्या ²² -अमावस्या, वास्यम्, विवत्स्यम्, वावस्यम्, उष्यमाणः, वास्यमानः, विवत्स्यमानः, वावस्यमानः;
• ईषद्वसः-दुर्वसः-सुर्वसः;
• -- -- निवासः, ²³ आवासः ²⁴, लिप्तवासः, वनेवासः, ²⁵ वनवासः, ग्रामेवासः, ²⁶ उदवासः, उदकवासः, उद्वासः, उपवासः, प्रावासः, वासः, विवत्सः, वावसः;
• वस्तुम्, वासयितुम्, विवत्सितुम्, वावसितुम्;
• ²⁷ उष्टिः, ²⁸ वासिः, वासना, विवत्सा, वावसा;
• वसनम्, वासनम्, विवत्सनम्, वावसनम्;
• ²⁹ उषित्वा ³⁰, वासयित्वा, विवत्सित्वा, वावसित्वा;
• ³¹ प्रोष्य, प्रवास्य, प्रविवत्स्य, प्रवावस्य;
• वासम् २, उषित्वा २, वासम् २, वासयित्वा २, विवत्सम् २, विवत्सित्वा २, वावसम् २;
• वावसित्वा २;
• ^{32 33} वसतिः, ³⁴ वासिः, ³⁵ वसिः, ³⁶ वस्तिः, ³⁷ वसु, ³⁸ वस्तु, ³⁹ वास्तु, ⁴⁰ आवसथः, ⁴¹ वत्सरः, ⁴² वासरः, ⁴³ वसिष्ठः, ⁴⁴ वस्नम्, ⁴⁵ वसन्तः, ⁴⁶ वस्त्रम्।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१५७६)
• ↑ (१-भ्वादिः-१००५। अक। अनि। पर।)
• ↑ (श्लो। १८७-८)
• ↑ ५। सन्नन्तात् ण्वुलि, धातुसकारस्य ‘सः स्यार्धधातुके’ (७-४-४९) इति तकारे रूपमेवम्। एवं स्यप्रत्यये, सन्नन्तेषु सर्वत्रापि च ज्ञेयम्।
• ↑ [पृष्ठम्१२१२+ २८]
• ↑ १। ‘गत्यर्थाकर्मकश्लिषशीङ्स्थाऽऽसवस--’ (३-४-७२) इत्यादिना कर्तृकर्मणोः क्तः। ‘वसतिक्षुधोरिट्’ (७-२-५२) इति इडागमः। सम्प्रसारणम्। पूर्वरूपादिकम्। ‘शासिवसिघसीनां च’ (८-३-६०) इति षत्वम्।
• ↑ आ। ‘बभञ्जाध्युषितं भूयः क्षुधित्वा पत्रिभिर्वनम्।।’ भ। का। ९। ३९
• ↑ [अनेन]
• ↑ B। ‘आहर्तुमन्यानशिषत् प्रोषितत्रासकर्कशः।।’ भ। का। ९। ६८
• ↑ [गुरुं शिष्यः]
• ↑ २। ताच्छीलिकः ‘प्रे लपसृद्रुमथवदवसः’ (३-२-१४५) इति घिनुण्प्रत्ययः।
• ↑ ३। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति णिनिप्रत्यये ‘शयवासवासिषु अकालात्’ (६-३-१८) इति सप्तम्या अलुक्। एवम् अन्तेवासी इत्यत्रापि ज्ञेयम्।
• ↑ ४। ‘याचिव्याहृसंव्याहृव्रजवदवसां प्रतिषिद्धानाम् (ग। सू। ३-१-१३४) इति वसेः ग्रह्यादिपाठात् णिनिप्रत्ययः।
• ↑ C। ‘रुतानि शृण्वन् वयसां गणोऽन्तेवासित्वमाप स्फुटमङ्गनानाम्।।’ शि। व। ३। ५५
• ↑ ड्। ‘अध्यूषुषो यामभजञ्जनस्य याः संपदस्ता मनसोऽप्यगम्याः।।’ शि। व। ३-५९
• ↑ ५। ‘भाषायां सदवसश्रुवः’ (३-२-१०८) इति लिटः क्वसुः। सम्प्रसारणपूर्वरूपादिकम्। अभ्यासस्य उत्तरखण्डस्य च सवर्णदीर्घः। ‘शासिवसि--’ (८-३-६०) इति षत्वम्।
• ↑ E। ‘स प्रोषिवानेत्य पुरं प्रवेक्ष्यन् शुश्राव घोषं न जनौघजन्यम्।’ भ। का। ३-२७
• ↑ ६। ‘वसेस्तव्यत् कर्तरि णिच्च’ (वा। ३-१-९६) इति वचनात् कर्तरि तव्यत्प्रत्ययः। णिद्वद्भावेनोपधावृद्धिः। वसतीति वास्तव्यः।
• ↑ F। ‘प्रसूनकॢप्तिं दधतः सदर्तवः पुरेऽस्य वास्तव्यकुटुम्बितां ययुः।।’ शि। व। १-६६
• ↑ [पृष्ठम्१२१३+ २६]
• ↑ १। अमा = सह वसतः सूर्याचन्द्रमसौ इत्यर्थे ‘अमावस्यद् अन्यतरस्याम्’ (३-१-१२२) इति ण्यत्प्रत्ययान्तो निपात्यते। पक्षे वृद्ध्यभावश्च निपातनादेव। तेन अमावास्या अमावस्या इति रूपद्वयम्।
• ↑ आ। ‘स तामूचेऽथ कच्चित्त्वममावास्यासमन्वये।’ भ। का। ६-६४
• ↑ २। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति घञ्। ‘शयवास--’ (६-३-१८) इति सप्तम्या अलुक्।
• ↑ B। ‘आवासे सिक्तसंमृष्टे गन्धैस्त्वं लिप्तवासिता।’ भ। का। ५-९०
• ↑ C। ‘रक्षन् वनेवासकृताद् भयात् तान् प्रातश्छलेनापजगाम रामः।।’ भ। का। ३-१६।
• ↑ ३। ‘पेषंवासवाहनधिषु च’ (६-३-५८) इति सूत्रेण वासशब्द उत्तरपदे उदकशब्दस्य उदादेशः। उदवासः उदकस्य वास इत्यर्थः।
• ↑ ४। स्त्रियां क्तिनि सम्प्रसारणषत्वष्टुत्वादिकेषु रूपमेवम्। वसतिः इति तु औणादिकं रूपमिति ज्ञेयम्।
• ↑ ५। ‘इक् कृष्यादिभ्यः’ (वा। ३-३-१०८) इति इक्प्रत्यये रूपम्। यद्यपि भाव एवायं प्रत्ययः, तथापि यथासम्भवं कर्तर्यपि भवति। वासिः = तक्ष्ण आयुधविशेषः।
• ↑ ६। ‘वसतिक्षुधोरिट्’ (७-२-५२) इति क्त्वायामिडागमः। ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इति कित्त्वनिषेधं बाधित्वा ‘मृडमृदगुधकुषक्लिशवदवसः क्त्वा’ (१-२-७) इति कित्त्वम्। तेन सम्प्रसारणादिकं भवतीति ज्ञेयम्।
• ↑ ड्। ‘ते भुक्तवन्तः सुसुखं वसित्वा वासांस्युषित्वा रजनीं प्रभाते।’ भ। का। ३-४५।
• ↑ E। ‘क्षणमतुहिनधाम्नि प्रोष्य भूयः पुरस्तात्…।’ शि। व। ११-६५
• ↑ [पृष्ठम्१२१४+ ३०]
• ↑ १। ‘वहिवस्यर्तिभ्यश्चित्’ (द। उ। १-२९) इत्यतिप्रत्ययः। वसतिः = आलयः।
• ↑ २। ‘वसिवपि--’ (द। उ। १-५३) इति इञ्प्रत्ययः। वासिः = तक्षकारभाण्डम्।
• ↑ ३। औणादिकः (द। उ। १-६८) इप्रत्ययः। वसिः शय्या, रात्रिर्वा।
• ↑ ४। ‘वसेस्तिः’ (द। उ। १-७४) इति तिप्रत्ययः। वसत्यस्मिन् नानौषधियुक्तः स्नेह इति वस्तिः-अधःकायप्रदेशः, चर्ममयः पुटश्च। बस्तिः इति गौडीयाः।
• ↑ ५। औणादिके (द। उ। १-९५) उप्रत्यये रूपमेवम्। वसु = धनम्।
• ↑ ६। ‘वसेस्तुन्’ (द। उ। १-१२८) इति तुन्प्रत्ययः। वस्तु = द्रव्यम्।
• ↑ ७। ‘अगारे णिच्च’ (द। उ। १-१२९) इति तुन्प्रत्ययः, तस्य णिद्वद्भावेनोपधावृद्धिः। वास्तु = गृहादिकम्।
• ↑ ८। ‘आङि वसः’ (द। उ। ६-३९) इति आङ्युपपदे धातोरथप्रत्यये रूपमेवम्। आवसथः = गृहादिकम्।
• ↑ ९। ‘वसेश्च’ (द। उ। ८-५१) इति सरन्प्रत्यये ‘सः स्यार्द्धधातुके’ (७-४-४९) इति तकारादेशे च रूपम्। वसन्त्यस्मिन् ग्रहनक्षत्रर्तुदेवता इति वत्सरः = अब्दः। ‘संवत्सरो वत्सरोऽब्दः हायनोऽस्त्री शरत्समाः’ इत्यमरः।
• ↑ १०। णिजन्तात् औणादिके (द। उ। ८-१००) अरप्रत्यये रूपमेवम्। ‘घस्रो दिनाहनी वा तु क्लीबे दिवसवासरौ’ इत्यमरः।
• ↑ ११। अतिशयेन वसुमान् वसिष्ठः। वसुमच्छब्दात् इष्ठन्प्रत्यये मतुब्लुकि टिलोपे च रूपमेवम्।
• ↑ १२। ‘धापॄवस्यज्यतिभ्यो नः’ (द। उ। ५-३९) इति नः। “वस्नम् मूल्यम्” इति धातुवृत्तिः।
• ↑ १३। ‘तॄभूवहिवसि--’ (द। उ। ६-१९) इति झच्प्रत्ययः। ‘झोऽन्तः’ (७-१-३) इति अन्तादेशे वसन्तः इति रूपम्। ऋतुविशेषः।
• ↑ १४। औणादिके (द। उ। ८-७९) ष्ट्रन्प्रत्यये रूपमेवम्। केचित्तु ‘वस आच्छादने’ इत्यस्मात् व्युत्पादयन्ति, तदेव न्याय्यम्।

---

वस सुगन्धे

---

गणः- चुरादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- वसयति–ते

अर्थ−
१. सुगन्धित गर्नु, सुवासित गर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

---

वस स्नेहच्छेदापहरणेषु

---

गणः- चुरादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- वासयति–ते

अर्थ−
१. दया गर्नु, प्रेम गर्नु,
२. मार्नु,
३. कोतर्नु, चिर्नु,
४. नष्ट गर्नु, लिनु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“वस स्नेहच्छेदापहरणेषु” ² ‘वस्यति स्तम्भने वस्ते छादने वसयेत् वसेत्।।
• निवासे वासयेत् स्नेह वासयत्युपसेवने।’ ³ इति देवः।
• ‘-- …उपहरणेषु इति वा पाठः’ इति धा।
• का।
• ⁴।
• ‘-- …अवहरणेषु’ इति कातन्त्रशाकटायनहेमचन्द्रादयः।
• ‘-- …अवहननेषु इति पाठान्तरम्’ इति क्षीरतरङ्गिण्याम्।
• वासकः-सिका, विवासयिषकः-षिका, वासयिता-त्री, विवासयिषिता-त्री;
• वासयन्-न्ती, विवासयिषन्-न्ती;
• वासयिष्यन्-न्ती-ती, विवासयिषिष्यन्-न्ती-ती;
• इत्यादीनि रूपाणि सर्वाण्यपि चौरादिकचाटयतिवत् ⁵ ऊह्यानि।
• भिदादि- ⁶ पाठात् अङि-वसा इति रूपमिति विशेषः।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१५७८)
• ↑ (१०-चुरादिः-१७४५। सक। सेट्। उभ।)
• ↑ (श्लो। १८७-८)
• ↑ (३-४१)
• ↑ (४८८)
• ↑ (३-३-१०४)

---

वसु स्तम्भे

---

गणः- दिवादिः
कर्मकः-अकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- वस्यति

अर्थ−
१. मन या शरीरबाट सीधा हुनु,
२. निश्चल हुनु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“वसु स्तम्भे” ^{2 3} अयं दन्त्योष्ठ्यादिः इति आत्रेयदेवपुरुषकारकारादयः।
• केचित् बकारादिं पठन्ति।
• ‘घसिस्तु सान्तेषु वसिः प्रसारिणी।।’ ⁴ इत्यत्र बशादिरेव ⁵ बसिः इति काशिकायामुपात्त इति धातुवृत्तिः।
• परं तु साम्प्रतं वृत्तौ ‘वसिः’ इति दन्त्योष्ठयादिपाठ एवोपलभ्यते।
• बस्तशब्दस्तु बशादित्व एव उपपन्नो भवतीत्यवधेयम्। ‘वस्यति स्तम्भने वस्ते छादने वसयेद् वसेत्।।’ ⁶ इति देवः।
• वासकः-सिका, वासकः-सिका, विवसिषकः-षिका, वावसकः-सिका;
• वसिता-त्री, वासयिता-त्री, विवसिषिता-त्री, वावसिता-त्री;
• वस्यन्-न्ती, वासयन्-न्ती, विवसिषन्-न्ती;
• -- वसिष्यन्-न्ती-ती, वासयिष्यन्-न्ती-ती, विवसिषिष्यन्-न्ती-ती;
• -- -- वासयमानः, वासयिष्यमाणः, -- वावस्यमानः, वावसिष्यमाणः;
• इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि प्रातिस्विकरूपाणि विना भौवादिकग्रसतिवत् ⁷ ऊह्यानि।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१५८०)
• ↑ (४-दिवादिः-१२१४। अक। सेट्। पर।)
• ↑ [अ]
• ↑ (व्याघ्रभूतिकारिका ७-२-१०)
• ↑ (बकारादिः)
• ↑ (श्लो। १८७)
• ↑ (४४०)

---