वह्विसख वाक

वा

वा (अव्यय)

---

निष्पत्ति− वा (गतिगन्धनयोः) - "क्विप्" (३-२-१७८)
प्रयोग− "जातां मन्ये शिशिरमथितां पद्मिनीं वान्यरूपाम्"
उल्लेख− मेघ० २-२०

अर्थ−
१. अथवा,
२. अरू,
३. पनि,
४. जस्तो,
५. विकल्प वा सन्देहलाई बुझाउने शब्द ।

---

वा गतिगन्धनयोः

---

गणः- अदादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- वाति

अर्थ−
१. जानु, हावाझैँ जानु, वहनु, हावा चल्नु ।
नि-
१. नष्ट हुनु, हावाद्वारा निभ्नु, सताउनु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“वा गतिगन्धनयोः” ² ‘गतिगन्धनयोर्वाति वायतीति तु शोषणे।
• वयते वयतीत्येवं तन्तुसन्तान इष्यते।।’ ³ इति देवः।
• “… हेमचन्द्रस्तु ‘वा तण्’ इति पठित्वा ‘सुखसेवनयोरित्येके’ इति चोक्त्वा ‘वेत्येके’ इत्यप्याह” इति पुरुषकारवचनमत्रानुसन्धेयम्।
• ‘अर्दनं हिंसनं च गन्धनम् इति लीलाशुकः’ इति धातुकाव्ये ⁴।
• ‘गन्धनं-- सौरभ्यकरणम्’ इति सहस्रनामभाष्ये।
• ‘-- गमनहिंसयोः’ इति वोपदेवः।
• ‘-- गतिगन्धनयोः--चलने दुर्गन्धे च’ इति काशकृत्स्नः।
• वायकः-यिका, ⁵ वाजकः-जिका, वापकः-पिका, विवासकः-सिका, वावायकः-यिका;
• वाता-त्री, वापयिता-त्री, वाजयिता-त्री, विवासिता-त्री, वावायिता-त्री;
• ⁶ वान्-न्ती, ⁷ वापयन्-वाजयन्-न्ती, विवासन्-न्ती;
• -- वास्यन्-न्ती-ती, वापयिष्यन्-वाजयिष्यन्-न्ती-ती, विवासिष्यन्-न्ती-ती;
• -- ⁸ व्यतिवानः, वापयमानः, वाजयमानः, -- वावायमानः;
• -- वापयिष्यमाणः-वाजयिष्यमाणः, -- वावायिष्यमाणः;
• ⁹ वातम्-तः, ¹⁰ निर्वाणः ¹¹, निर्वातो ¹², वापितः, वाजितः, विवासितः, वावायितः-तवान्;
• वातः, ¹³ वानः, वापः, वाजः, वातूलः, ¹⁴ विवासुः, वावायः;
• ¹⁵ प्रणिवातव्यम्, वापयितव्यम्-वाजयितव्यम्, विवासितव्यम्, वावायितव्यम्;
• वानीयम्, वापनीयम्-वाजनीयम्, विवासनीयम्, वावायनीयम्;
• वेयम्, वाप्यम्-वाज्यम्, विवास्यम्, वावास्यम्;
• ¹⁶ ईषद्वानः-दुर्वानः-सुवानः;
• -- -- वायमानः, वाप्यमानः-वाज्यमानः, विवास्यमानः, वावाय्यमानः;
• वायः, वापः-वाजः, विवासः, वावायः;
• वातुम्, वापयितुम्-वाजयितुम्, विवासितुम्, वावायितुम्;
• वातिः, वापना-वाजना, विवासा, वावाया;
• वानम्, वापनम्-वाजनम्, विवासनम्, वावायनम्;
• वात्वा, वापयित्वा-वाजयित्वा, विवासित्वा, वावायित्वा;
• प्रवाय, प्रवाप्य-प्रवाज्य, प्रविवास्य, प्रवावाय्य;
• वायम् २, वात्वा २, वापम् २ -वाजम् २, वापयित्वा २ -वाजयित्वा २, विवासम् २, विवासित्वा २, वावायम् २;
• वावायित्वा २;
• ¹⁷ वातिः, वातिकम्, वातकी, वात्या ¹⁸, ¹⁹ वायुः, ²⁰ वातः, ²¹ वामः।
• ²²

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१५८४)
• ↑ (२-अदादिः-१०५०। सक। अनि। पर।)
• ↑ (श्लो। १०)
• ↑ (२-४९)
• ↑ १। ण्यन्तात् ण्वुलि ‘वो विधूनने जुक्’ (७-३-३८) इति विधूननेऽर्थे कम्पनार्थे णौ परतः जुगागमो भवति। विधूननभिन्नार्थे तु आदन्तलक्षणे पुगागमे आवापकः इत्यादीनि रूपाणि। ण्यन्ते सर्वत्र रूपद्वयमेवमूह्यम्।
• ↑ आ। ‘आध्रायि वान् गन्धवहः सुगन्धस्तेनारविन्दव्यतिषङ्गवांश्च।।’ भ। का। २-१०
• ↑ २। ‘निगरणचलनार्थेभ्यश्च’ (१-३-८७) इति कर्त्रभिप्रायक्रियाफलविवक्षायां ण्यन्ते परस्मैपदमेव भवति।
• ↑ ३। ‘कर्तरि कर्मव्यतिहारे’ (१-३-१४) इति तङ्।
• ↑ [पृष्ठम्१२२२+ २७]
• ↑ १। निष्ठायाम् ‘निर्वाणोऽवाते’ (८-२-५०) इति अवाताधिकरणत्वे निष्ठातकारस्य नकारादेशे, णत्वे च रूपमेवम्। वातार्थे तु निर्वातो = वायुः इति।
• ↑ [अग्निः, भिक्षुर्वा]
• ↑ [वातः]
• ↑ २। ‘चलनशब्दार्थात्--’ (३-२-१४८) इति युच्प्रत्ययः।
• ↑ आ। ‘वातूल इव तूलानां वानराणां रणाजिरे।’ च। रा। ६-७२
• ↑ ३। ‘नेर्गदनदपतपदघुमास्यतिहन्तियातिवाति--’ (८-४-१७) इति उपसर्गस्थान्निमित्ता- दुत्तरस्य नेर्नकारस्य णकारादेशो भवति।
• ↑ ४। ईषदाद्युपपदेषु खलपवादे आदन्तलक्षणे युच्प्रत्यये रूपमेवम्।
• ↑ ५। ‘वातेर्नित्’ (द। उ। १-७८) इत्यतिप्रत्यये नित्संज्ञके च रूपमेवम्। वातीति वातिः = गन्धमिश्रपवनः।
• ↑ B। ‘मरुत्किमद्यापि न तासु शिक्षते वितत्य वात्याभयचक्रचङ्क्रमान्।।’ नैषधे १-७३
• ↑ ६। ‘कृवापा--’ (द। उ। १-८६) इत्यादिना उण्प्रत्ययः। वाति वायति वा द्रव्याणि इति वायुः।
• ↑ ७। औणादिके (द। उ। ६-७) तन्प्रत्यये रूपमेवम्।
• ↑ ८। औणदिके (द। उ। ७-२६) मन्प्रत्यये वामः इति रूपम्।
• ↑ [पृष्ठम्१२२३+ २४]

---

वा सुखाप्तिगतिसेवासु

---

गणः- चुरादिः
कर्मकः-सकर्मकः, सुखाप्तौ अकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- वापयति

अर्थ−
१. सुख प्राप्त गर्नु,
२. जानु,
३. सेवा गर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“वा गतिसुखसेवनयोः” ² ‘वात सुखसेवनयोः’ इति धातुवृत्तिबालमनोरमादिषु दृश्यते।
• ‘सुखाप्ति- गतिसेवासु’ इति वोपदेवः।
• ‘वात गतिसुखसेचनयोः--गतौ सुख- समाप्तौ’ इति काशकृत्स्नः।
• वापकः-पिका, विवापयिषकः-षिका, वापयिता-त्री, विवापयिषिता-त्री;
• इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि चौरादिककालयतिवत् ³ ज्ञेयानि।
• आदन्तत्वात् ण्यन्ते सर्वत्रास्य युगागमघटितरूपाणीति ज्ञेयम्।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१५८५)
• ↑ (१०-चुरादिः-१८८५। सक। सेट्। उभ।)
• ↑ (१७५)

---