विदोष विद्ध

विद्

विद चेतनाख्याननिवासेषु
गणः- चुरादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-आत्मनेपदम्
कर्तरि लटि- वेदयते
अर्थ−
१. बुझ्नु, जान्नु,
२. बुझाएर भन्नु,
३. रहनु, वास बस्नु, स्थिर हुनु ।
नि,निर्, वि-
१. सम्झाएर भन्नु ।
प्रति-
१. दिनु, अर्पण गर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

¹“विद चेतनाख्याननिवासेषु” ² आकुस्मीयः।
‘-- विवादेषु’ इति क्षीरस्वामी।
‘-- वेदने’ इत्येके।
‘विद वेदना- ख्यानपरिवादनेषु’ इति न्यासे पाठः।
“निपातनेषु इति धनपालशा- कटायनौ” इति पुरुषकारः ³।
‘विन्दते विन्दतीत्येवं लाभे, वेदयते णिचि।।’ ⁴ इति देवः।
वेदकः-दिका, विवेदयिषकः-षिका, वेदयिता-त्री, विवेदयिषिता-त्री;
इत्यादिकानि सर्वाण्यपि प्रातिस्विकरूपाणि विना--चौरादिककेतयतिवत् ⁵ ज्ञेयानि।
‘अनुपसर्गाद्--’ ⁶ इति शप्रत्यये वेदयः इति।
‘घट्टिवन्दि- विदिभ्यश्च’ ⁷ इति ण्यन्तात् स्त्रियां युच्प्रत्यये वेदना इति रूपम्।

प्रासङ्गिक्यः

↑ (१६०५)
↑ (१०-चुरादिः-१७०९। सक। सेट्। आत्म।)
↑ (श्लो। १११)
↑ (श्लो। १११)
↑ (२६०)
↑ (३-१-१३८)
↑ (वा। ३-३-१०७)

विद ज्ञाने
गणः- अदादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- वेद–वेत्ति
अर्थ−
१. सम्झनु, बुझ्नु, जान्नु ।
निर्-
१. विपद्ग्रस्त हुनु, दुःखी हुनु ।
सम्- (सम्वित्ते)
१. ध्यान गर्नु, जानु, योगाभ्यास गर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

¹“विद ज्ञाने” ² ‘सत्तायां विद्यते, ज्ञाने वेत्ति, विन्ते विचारणे।’ ³ इति देवः।
‘-- मतौ’ इति वोपदेवः।
आवेदकः-दिका, वेदकः-दिका, ⁴ विविदिषकः-षिका, वेविदकः-दिका;
वेदिता-त्री, वेदयिता-त्री, विविदिषिता-त्री, वेविदिता-त्री;
⁵ विदन्-ती, ⁶ विद्वान्-विदुषी, निवेदयन् ⁷ -न्ती, वेदयः ⁸, विविदिषन्-न्ती;
-- वेदिष्यन्-न्ती-ती, वेदयिष्यन्-न्ती-ती, विविदिषिष्यन्-न्ती-ती;
-- ⁹ संविदानः, वेदयमानः, संविविदिषमाणः, वेविद्यमानः;
¹⁰ मन्त्रवित्, ब्रह्मवित्, शास्त्रवित्, वेदवित्, ¹¹ अनिर्विदा, लोकवित्-प्रवित्-विदौ-विदः;
¹² विदितम्-तः-तवान्, वेदितः, विविदिषितः, वेविदितः-तवान्;
¹³ विदः, ¹⁴ विन्दुः, ¹⁵ विदुरः ¹⁶, सार्ववेद्यः, चतुर्वेदः, ¹⁷ विविदिवान्-विविद्वान्, चतुर्वेदी, ¹⁸ पराशयवेदी, धनुर्वेदी, वैदिकः, वेदः, ¹⁹ वैदनः ²⁰ विविदिषुः, वेविदः;
आवेदितव्यम्, वेदयितव्यम्, विविदिषितव्यम्, वेविदितव्यम्;
आवेदनीयम्, वेदनीयम्, विविदिषणीयम्, वेविदनीयम्;
वेद्यम्, त्रैविद्यः, वेद्यम्, विविदिष्यम्, वेविद्यम्;
वेद्यमानः, वेदयमानः, विविदिषमाणः, वेविद्यमानः;
²¹ वेदः, वेदः, विविदिषः, वेविदः;
वेदितुम्, वेदयितुम्, विविदिषितुम्, वेविदितुम्;
²² वित्तिः, विदा, ²³ विद्या, अङ्गविद्या, त्रिविद्या, ²⁴ वेदना, विविदिषा, वेविदा;
²⁵ वेदनम्, वेदनम्, विविदिषणम्, वेविदनम्;
²⁶ विदित्वा, ²⁷ वेदयित्वा, विविदिषित्वा, वेविदित्वा;
आवेद्य, प्रवेद्य, प्रविविदिष्य, प्रवेविद्य;
²⁸ ब्राह्मणवेदं ²⁹ चोरवेदम् ³⁰ ³¹ जिघांसुवेदम्, ³² वेदम् २, विदित्वा २, वेदम् २, वेदयित्वा २, विविदिषम् २, विविदिषित्वा २, वेविदम् २;
वेविदित्वा २;
³³ इति इन्प्रत्ययः।
वेत्ति विन्दति विद्यते वा वेदिः = त्रेताग्न्यधिष्ठानम्। वेदिः, ³⁴ विदथः, ³⁵ नवेदाः, ³⁶ इति विश्वशब्द उपपदे असिप्रत्ययः।
विश्ववेदाः = हुताशनः। विश्ववेदाः।

प्रासङ्गिक्यः

↑ (१६०२ आ। ‘विद्वानुपानेष्ट च तान् स्वकाले यतिर्वशिष्ठो यमिनां वरिष्ठः।।’ भ। का। १-१५)
↑ (२-अदादिः-१०६४। सक। सेट्। पर।)
↑ (श्लो। १११)
↑ १। सनि, ‘रलो व्युपधात्--’ (१-२-२६) इत्यादिना क्रित्त्वविकल्पे प्राप्ते ‘रुदविद--’ (१-२-८) इति नित्यं कित्त्वं भवति। तेन सन्नन्ते सर्वत्र एकमेव रूपम्। क्षीरस्वामी तु ‘रुदविद--’ (१-२-८) इति सूत्रं कित्त्वविकल्पार्थमिति व्याचकार। भाष्यादिषु नित्यकित्त्वविधायकत्वेनैव प्रकृतसूत्रस्य व्याख्यानात् क्षीरस्वामिमतं चिन्त्यम्।
↑ २। शतरि, ‘विदेः शतुर्वसुः’ (७-१-३६) इति सूत्रात् शतुः वस्वादेशविकल्पः। वस्वादेशपक्षे विद्वान् इति; तदभावपक्षे विदन् इति च रूपम्। नित्यं वसुरित्या- देश इति केषाञ्चिन्मतम्। काशिकादिषु तु वैकल्पिकमिति स्पष्टम्।
↑ आ। ‘विद्वानुपानेष्ट च तान् स्वकाले यतिर्वशिष्ठो यमिनां वरिष्ठः।।’ भ। का। १-१५
↑ B। ‘स्पष्टं बहिः स्थितवतेऽपि निवेदयन्तः…।’ शि। व। ५-९७
↑ ३। ण्यन्तात् ‘अनुपसर्गाल्लिम्पविन्द--’ (३-१-१३८) इति शप्रत्यये शपि गुणायादेशौ। वेदयतीति वेदयः।
↑ ४। ‘विदिप्रच्छिस्वरतीनाम्’ (वा। १-३-२९) इति संपूर्वकात् विदेः आत्मनेपदं भवति।
↑ ५। ‘सत्सूद्विषद्रुहयुजविद--’ (३-२-६१) इति क्विप्प्रत्यये रूपमेवम्।
↑ C। ‘अनिर्विदा या विदधे विधाता पृथ्वी पृथिव्याः प्रतियातनेव।।’ शि। व। ३-३४।
↑ ड्। ‘विदितं वो यथा स्वार्था न मे काश्चित्प्रवृत्तयः।’ कु। सं। ६-२६।
↑ [पृष्ठम्१२३४+ २८]
↑ १। ‘विन्दुरिच्छुः’ (३-२-१६९) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु उप्रत्यये, निपातनात् नुमागमे च रूपमेवम्। वेदनशीलो विन्दुः। पवर्गीयादिस्तु ‘बिदि अवयवे’ इति धातोः ‘मृगय्वादिभ्यः’ (द। उणादिः १-१२१) इति कौ बोध्यः, इति बृहच्छब्देन्दुशेखरे।
↑ २। ‘विदिभिदिच्छिदेः कुरच्’ (३-२-१६२) इति कुरच्प्रत्यये रूपमेवम्। ‘ज्ञाता तु विदुरो विन्दुः’ इत्यमरः। अत्र सूत्रे ज्ञानार्थ एव न्यासे गृहीतः।
↑ आ। ‘विदुरो जित्वरः प्राप लक्ष्मणो गत्वरान् कपीन्।।’ भ। का। ७-२२।
↑ ३। क्वसुप्रत्यये, ‘विभाषा गमहनविदविशाम्’ (७-२-६८) इति विकल्पेन इडागमो भवति। विविदिवान्-विविद्वान् इति रूपद्वयम्। ‘ज्ञानार्थस्य तु नित्यं विविद्वान् इत्येकमेव, भवति’ इति काशिकायाम् (७-२-६८) उक्तम्। अन्यत्रार्थे रूपद्वयं बोध्यम्।
↑ B। ‘अकलयदसमाशुगाधिमग्नां झटिति पराशयवेदिनो हि विज्ञाः।।’ नैषधे ४-११८।
↑ ४। विदन्नेव वैदनः, ‘प्रज्ञादिभ्यश्च’ (५-४-३८) इति स्वार्थेऽण्प्रत्ययः। एतेनापि ‘विदेः शतुर्वसुः’ (७-१-३६) इति वसुविकल्पः सिद्धः। अन्यथा अणः प्रकृतिभूतस्य विदन् इति शत्रन्तस्यासिद्धेरित्यवधेयम्।
↑ C। ‘नाविविदिषुमभ्येति संपद्रुरुधिषुं नरम्।’ भ। का। ७-९९।
↑ ५। वेत्ति अनेनेति ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति करणे घञ्।
↑ ६। ‘मन्त्रे वृषेषपचमनविद--’ (३-३-९६) इति स्त्रियां भावे क्तिन्प्रत्ययः।
↑ ७। विदन्त्यनया इति, ‘संज्ञायां समजनिषदनिपतमनविद--’ (३-३-९९) इति स्त्रियां भावे क्यप्प्रत्ययः।
↑ ८। ‘घट्टिवन्दिविदिभ्यश्च’ (वा। ३-३-१०७) इति स्त्रियां युच्प्रत्ययः।
↑ [पृष्ठम्१२३५+ २७]
↑ १। क्त्वायां, ‘रलो व्युपधात्--’ (१-२-२६) इति वैकल्पिककित्त्वे प्राप्ते ‘रुद- विद--’ (१-२-८) इत्यादिना नित्यं कित्त्वम्। तेन एकमेव रूपम् इति ज्ञेयम्।
↑ आ। ‘विदित्वा शक्तिमात्मीयां रावणं विजिघृक्षवः।’ भ। का। ७-९८।
↑ २। ‘कर्मणि दृशिविदोः साकल्ये’ (३-४-२९) इति कर्मण्युपपदे साकल्यविशिष्टेऽर्थे धातोः णमुल्प्रत्ययो भवति। ब्राह्मणवेदं भोजयति इत्यस्य यं यं ब्राह्मणं = ब्राह्मण- त्वेन जानाति लभते विचारयति वा तान् सर्वान् भोजयतीत्यर्थः।
↑ [भोजयति]
↑ B। ‘यांश्चोरभूतान् लभते विचारयति वेत्ति वा। तान् सर्वानपि हन्तीति चोरवेदं निहन्त्यसौ।।’ इति प्रक्रियासर्वस्वे।
↑ [निहन्ति]
↑ C। ‘जिघांसुवेदं धृतभासुरास्त्रस्तां ताडकाख्यां निजघान रामः।।’ भ। का। २-२३।
↑ ३। ‘हृपिशिरुहिवृतिविदि--’ [द। उ। १-४७]
↑ ४। ‘रुदिविदिभ्यां कित्’ (द। उ। ६-४१) इति अथप्रत्यये रूपमेवम्। वेत्तीति विदथः = ज्ञानी।
↑ ५। ‘नभ्राण्नपान्नवेदा--’ (६-३-७१) इति निपातनात् न वेत्तीति नवेदाः इति असुन्प्रत्ययान्तोऽयम्।
↑ ६। ‘विदिभुजिभ्यां विश्वे’ [द। उ। ९-९८]

विद विचारणे
गणः- रुधादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-आत्मनेपदम्
कर्तरि लटि- विन्ते
अर्थ−
१. मनन गर्नु, विचार गर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

¹“विद विचारणे” ² ‘-- मीमांसे’ इति वोपदेवः।
‘सत्तायां विद्यते, ज्ञाने वेत्ति, विन्ते विचारणे।’ ³ इति देवः।
वेदकः-दिका, वेदकः-दिका, विवित्सकः-त्सिका, वेविदकः-दिका;
वेत्ता-त्री, वेदयिता-त्री, विवित्सिता-त्री, वेविदिता-त्री;
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाणि दैवादिकखिद्यतिवत् ⁴ ज्ञेयानि।
शानचि विन्दानः, ⁵ निष्ठायाम्- ⁶ वित्तः-विन्नः इति च विशेषः।
⁷ इप्रत्यये रूपम्।
वेत्ति विन्दति विन्ते वा वेदिः = त्रेताग्न्यधिष्ठानम्। वेदिः।

प्रासङ्गिक्यः

↑ (१६०४)
↑ (७-रुधादिः-१४५०। सक। अनि। आत्म।)
↑ (श्लो। १११)
↑ (३४९)
↑ १। ‘रुधादिभ्यः श्नम्’ (३-१-७८) इति विकरणप्रत्यये श्नमि, ‘श्नसोरल्लोपः’ (६-४-१११) इति अल्लोपे च रूपमेवम्।
↑ २। निष्ठायाम्, ‘नुदविदोन्दत्रा--’ (८-२-५६) इति निष्ठातकारस्य नकारादेशो विकल्पेन भवति। तेन रूपद्वयम्। तथा च भाष्यम् (७-२-५८) -- ‘वेत्तेस्तु विदितो निष्ठा विद्यतेः विन्न इष्यते। वित्तर्विन्नश्च वित्तश्च वित्तो भोगेषु विन्दतेः।।’ इति।
↑ ३। औणादिके [द। उ। १-४७]

विद सत्तायाम्
गणः- दिवादिः
कर्मकः-अकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-आत्मनेपदम्
कर्तरि लटि- विद्यते
अर्थ−
१. रहनु, विद्यमान हुनु, बाँच्नु ।
निर्-
१. विरक्त हुनु, निर्विण्ण हुनु ।

कृदन्तरूपमाला

¹“विद सत्तायाम्” ² ‘सत्तायां विद्यते, ज्ञाने वेत्ति, विन्ते विचारणे।’ ³ इति देवः।
वेदकः-दिका, वेदकः-दिका, विवित्सकः-त्सिका, वेविदकः-दिका;
वेदिता-त्री, वेदयिता-त्री, विवित्सिता-त्री, वेविदिता-त्री;
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि दैवादिकखिद्यति ⁴ वत् बोध्यानि।
शानचि-विद्यमानः, णिनिप्रत्यये-वेदी, क्तिनि-वित्तिः, इमानि रूपाणि विशेषेण भवन्ति।
⁵

प्रासङ्गिक्यः

↑ (१६०३)
↑ (४-दिवादिः-११७१। अक। अनि। आत्म।)
↑ (श्लो। १११)
↑ (३४९)
↑ [पृष्ठम्१२३६+ २९]

विद्लृ लाभे
गणः- तुदादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- विन्दति–ते
अर्थ−
१. प्राप्त गर्नु, पाउनु ।
परि-
१. दाजुको विवाह हुनुभन्दा पहिला भाइको विवाह गर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

¹“विदॢ लाभे” ² मुचादिः।
‘विन्दते विन्दतीत्येवं लाभे वेदयते णिचि।।’ ³ इति देवः।
व्याघ्रभूत्यादिमते सेट्कोऽयम्।
वेदिता इति।
⁴ वेदकः-दिका, वेदकः-दिका, विवेदिषकः-विविदिषकः-⁵-षिका, वेविदकः-दिका;
वेदिता, ⁶-त्री, वेदयिता-त्री, विवेदिषिता-विविदिषिता-त्री, विवित्सिता-त्री, वेविदिता-त्री;
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि किलतिवत् ⁷ ज्ञेयानि।
शतरि ⁸ विन्दः ⁹, ¹⁰ गोविन्दः-कुविन्दः, ¹¹ अरविन्दम् ¹², ¹³ वित्तम्- ¹⁴, विन्नं ¹⁵, ¹⁶ परिवेत्ता, विविद्वान् ¹⁷ -विविदिवान्, ¹⁸ वेदना ¹⁹ ²⁰ ²¹ परिवित्तिः, ²² ब्राह्मणवेदं ²³, ²⁴ यावद्वेदं ²⁵, ²⁶ चोरवेदं निहन्त्यसौ]।

प्रासङ्गिक्यः

↑ (१६०६)
↑ (६-तुदादिः-१४३२। सक। अनि। उभ।)
↑ (श्लो। १११)
↑ [पृष्ठम्१२३७+ ३०]
↑ [विवित्सकः]
↑ [वेत्ता]
↑ (१९३)
↑ १। ‘अनुपसर्गाल्लिम्पविन्द--’ (३-१-१३८) इति शप्रत्यये मुचादित्वात् ‘शे मुचा- दीनाम्’ (७-१-५९) इति नुमि शपि पररूपे च रूपमेवम्।
↑ आ। ‘आर्चीद् द्विजातीन् परमार्थविन्दानुदेजयान् भूतगणान् न्यषेधीत्।’ भ। का। १-१५।
↑ २। ‘गवादिषु विन्देः संज्ञायाम्’ (वा। ३-१-१३८) इति शः। गां विन्दतीति गोविन्दः। एवं कुविन्दह् इति प्रक्रियासर्वस्वे।
↑ B। ‘प्रजा इवाङ्गादरविन्दनाभेः शंभोर्जटाजूटतटादिवापः।’ शि। व। ३-६५
↑ ३। अरविन्दम्-चक्रस्य नाभिनेम्योरन्तरालकाष्ठानि अराः, तत्सदृशानि दलानि विन्दति -- लभत इत्यर्थः। भाष्ये तु अरविन्दः पुंल्लिङ्गत्वेन पठ्यते। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) बाधनाय इदम् इति बृ। शेखरे।
↑ ४। ‘वित्तो भोगप्रत्यययोः’ (८-२-५८) इति क्तप्रत्यये भोगे चाभिधेये तत्वाभावो निपात्यते। वित्तोऽयं मनुष्यः। प्रतीत इत्यर्थः। वित्तम् धनम्, वित्तं प्रसिद्धम्, भुज्यत इति भोगो धनम्। प्रतीयत इति प्रत्ययः प्रसिद्धम्। अन्यत्र विन्नम्।
↑ [धनम्]
↑ [लब्धम्]
↑ ५। तृजन्तोऽप्ययं ‘तृन्तृचौ शंसिक्षदादिभ्यः संज्ञायां चानिटौ’ (द। उ। २-१) इति संज्ञायां गम्यमानायामनिटौ भवतः। ‘परिवेत्ताऽनुजोऽनूढे ज्येष्ठे दारपरिप्रहात्’ इत्यमरः। ज्येष्ठे विवाहरहिते कृतदारपरिग्रहः कनिष्ठः परिवेत्ता इत्युच्यते। क्वसुप्रत्यये ‘विभाषा गमहनविद--’ (७-२-६८) इतीड्विकल्पनात्, निष्ठायाम्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इतीण्निषेधः। तेन निष्ठानत्वपक्षे, नत्वाभा- वपक्षेऽपीण्निषेधो नित्य इत्यवधेयम्। कातन्त्रे तु अनिट्त्वेनास्य धातोः पाठात् तेषां मते निष्ठायामिण्निषेधः सिद्ध एव। भाष्यादिषु तु धातुरयं सेडित्येव सम्मतः। विस्तरस्तु माधवीये द्रष्टव्यः।
↑ ६। ‘विभाषा गमहनविदविशाम्’ (७-२-६८) इति क्वसौ विकल्पेन इडागमो भवति। तेन रूपद्वयम्। विशिना साहचर्यादिह विदेस्तौदादिकस्य लाभार्थस्य ग्रहणम्।
↑ ७। ण्यन्तात् ‘घट्टिवन्दिविदिभ्यश्च’ (३-३-१०७) इति युचि रूपमेवम्।
↑ C। ‘युक्त्वा योगं स्थितः शैले विवृण्वन् चित्तवेदनाम्।।’ भ। का। ७-७३
↑ [पृष्ठम्१२३८+ २८]
↑ १। ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति क्तिच्। ‘परिवित्तिस्तु तज्ज्यायान्’ इत्यमरः।
↑ २। ‘कर्मणि दृशिविदोः साकल्ये’ (३-४-२९) इति साकल्यविशिष्टे कर्मण्युपपदे णमुल् भवति। यं यं ब्राह्मणं = ब्राह्मणत्वेन जानाति, लभते वा, तं तं भोजयति इत्यर्थः। अत्र सत्तार्थस्यैकस्य न ग्रहः; अकर्मकत्वात्।
↑ [भोजयति]
↑ ३। ‘यावति विन्दजीवोः’ (३-४-३०) इति णमुल्प्रत्ययः। यावत् लभते तावद् भुङ्क्त इत्यर्थः।
↑ [भोजयति]
↑ ४। चोरवेदमित्यत्र, यान् चोरभूतान् लभते विचारयति वेत्ति वा तान् सर्वानपि हन्तीत्यर्थे ‘कर्मणि दृशिविदोः--’ (३-४-२०) इति णमुल्। ‘चोरवेदं निह- न्त्यसौ--’ इति प्र। सर्वस्वे।

संस्कृत-शब्दकोशः

विद्

कृदन्तरूपमाला

कृदन्तरूपमाला

कृदन्तरूपमाला

कृदन्तरूपमाला

कृदन्तरूपमाला

Correction: