विपरीतकरी मुद्रा (स्त्रीलिङ्ग)
अर्थ−
दुई हातमा टाउको राखी टाउकोले भुँइमा टेकी माथि खुट्टा फर्काई दाहिने नाकले तानेर बायाँ नाकबाट प्राणवायु छोड्दै प्राणायाम गर्दा हुन जाने हठयोगसम्बन्धी मुद्रा ।
“उर्ध्वे च गमयेत्सूर्यं चन्द्रं च अध आनयेत् ॥
विपरीतकरी मुद्रा सर्वतन्त्रेषु गोपिता ॥
भूमौ शिरश्च संस्थाप्य करयुग्मे समाहितः ॥
ऊर्ध्वं पादौ शिरो भूमौ विपरीतकरी स्मृता ॥”
(घेरण्डसंहिता) ।