व्रश्चन व्राज

व्रश्च्

ओव्रश्चू छेदने

---

गणः- तुदादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- वृश्चति

अर्थ−
१. काट्नु, छेदन गर्नु, रेट्नु, छिनाल्नु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“ओ व्रश्चू छेदने” ^{2 3} व्रश्चकः-श्चिका, व्रश्चकः-श्चिका, ^{4 5} विव्रश्चिषकः-विव्रक्षकः-क्षिका, ⁶ वरीवृश्चकः-श्चिका;
• व्रश्चिता-त्री, ⁷ व्रष्टा-ष्ट्री, व्रश्चयिता-त्री, विव्रश्चिषिता-विव्रक्षिता-त्री, वरीवृश्चिता-त्री;
• इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकमज्जतिवत् ⁸ ज्ञेयानि।
• ⁹ व्रश्चित्वा, ¹⁰ वृक्णः-वृक्णवान्, ¹¹ व्रस्क्यः, ¹² व्रस्कः, ¹³ मूलवृट्, ¹⁴ वृश्चिकः, ¹⁵ वृक्षः इति विशेषरूपाणि।
• ¹⁶

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१६६४)
• ↑ (६-तुदादिः-१२९२। सक। वेट्। पर।)
• ↑ १। अनुबन्धद्वयं विहाय धातुरयं उपदेशे सकारोपधः। तदुक्तम्--‘नकारजावनुस्वार- पञ्चमौ झलि धातुषु। सकारजः शकारश्चेर्षाट्टवर्गस्तवर्गजः।।’ इति। एवञ्च ‘स्तोः श्चुना श्चुः’ (८-४-४०) इति श्चुत्वेन सर्वत्र शकारश्रवणमिति ज्ञेयम्।
• ↑ [पृष्ठम्१२७६+ ३०]
• ↑ १। ऊदित्त्वादिड्विकल्पः। इडभावपक्षे ‘स्कोः संयोगाद्योरन्ते च’ (८-२-२९) इति सकारलोपे, ‘व्रश्चभ्रस्ज--’ (८-२-३६) इत्यादिना चकारस्य षकारे, ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति ककारे, सनः सकारस्य षत्वे च विव्रक्षकः इत्यादीनि रूपाणि सन्नन्तेषु बोध्यानि।
• ↑ २। यङन्ते ‘सम्प्रसारणं तदाश्रयं च कार्यं बलवत्’ (परि। १२९) इति वचनात् प्रथमं सम्प्रसारणपूर्वरूपे, अनन्तरम्, ‘रीग् ऋत्वतः’ (वा। ७-४-९०) इति रीगागमः।
• ↑ ३। ऊदित्त्वेनेड्विकल्पनात् तृजादिषु रूपद्वयम्। इडभावपक्षे ‘स्कोः--’ (८-२-२९) इति सलोपे, ‘व्रश्च--’ (८-२-३६) इत्यादिना षत्वे, तृचस्तकारस्य ष्टुत्वेन टकारे च व्रष्टा इति रूपम्।
• ↑ (१२३५)
• ↑ ४। धातोरूदित्त्वेनेड्विकल्पं प्राप्तं बाधित्वा, ‘जॄव्रश्च्योः क्त्वि’ (७-२-५५) इति नित्यमिट्। ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इति कित्त्वनिषेधात् न सम्प्रसारणम्।
• ↑ ५। निष्ठायाम् ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इतीण्निषेधः। सम्प्रसारणपूर्वरूपादिकम्। ‘स्कोः--’ (८-२-२९) इति सकारलोपः। ओदित्त्वात् निष्ठातकारस्य नकारः। ‘चोः कुः’ (८-२-३०) इति कुत्वम्। ‘निष्ठादेशः षत्वस्वरप्रत्ययेड्विधिषु सिद्धो वाच्यः’ (वा। ८-२-३) इति वचनेन ‘व्रश्च--’ (८-२-३६) इति षत्वं प्रति निष्ठानत्वस्य सिद्धत्वात्, झल्परकत्वाभावात् न षत्वम्। णत्वम्। इयमत्र गहना प्रक्रिया।
• ↑ ६। ण्यति ‘चजोः--’ (७-३-५२) इति कुत्वे, अझल्परकत्वात् ‘स्कोः--’ (८-२-२९) इति न सकारलोपः। ‘निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपायः’ (परि। ५७) इति वचनेन चकारमाश्रित्य श्रुतः शकारः, शकारविगमे स्वयमेव सकारतां प्रत्यापद्यते।
• ↑ ७। घञि चकारस्य कुत्वे पूर्ववत् शकारस्य सकारभावे च रूपमेवम्।
• ↑ ८। मूलं वृश्चतीति मूलवृट्। ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति क्विपि, सम्प्रसारणपूर्वरूपयोः सकारलोपे, व्रश्चादिषत्वे तस्य जश्त्वेन डकारे चर्त्वे च रूपमेवम्। मूलवृत् इति क्षीरतरङ्गिण्यां दृश्यते। स च अपपाठ इति भाति, तुकोऽप्रसिद्धेः।
• ↑ ९। ‘व्रश्चिकृषोः किकन्’ (द। उ। ३-१२) इति किकन्प्रत्यये सम्प्रसारणादिके च रूपमेवम्। वृश्चिकः = दन्दशूकविशेषः।
• ↑ १०। ‘स्नुव्रश्चि--’ (द। उ। ९-२५) इति क्सप्रत्ययः। सम्प्रसारणादिकम्।
• ↑ [पृष्ठम्१२७७+ २७]

---