शकृद्देश शक्कर

शक्

शक मर्षणे

---

गणः- दिवादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- शक्यति–ते

अर्थ−
१. सहनु, सहन गर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“शक विभाषितो मर्षणे” ² ‘-- क्षमायाम्’ इति कातन्त्रकाशकृत्स्नौ।
• ‘-- शक्तौ’ इति वोपदेवः।
• ‘शक्यते शक्यतीत्येवं शपि श्नौ श्यनि च क्रमात्।।’ ³ इति देवः।
• शाककः-किका, शाककः-किका, ⁴ शिक्षकः-क्षिका, शाशककः-किका;
• ⁵ शक्ता-त्री, शाकयिता-त्री, शिक्षिता-त्री, शाशकिता-त्री;
• इत्येवमादीनि रूपाणि सर्वाण्यपि दैवादिकनश्यतिवत् ⁶ ज्ञेयानि।
• ⁷ शक्यन्-शक्यमानः, ⁸ भोक्तुं शक्यते, ⁹ शक्तो घटः कर्तुम्-शकितो घटः कर्तुम्, ¹⁰ शक्तिः, शक्तिः, ¹¹ शक्यम्, ¹² शक्वा-शक्वरी, ¹³ कलप्रत्यये रूपमेवम्।
• ‘भित्तं शकलम्’ ¹⁴;
• सारोऽपि। शकलम्, ^{15 16} शक्रः, ¹⁷ शकुनः-शकुन्तः-शकुन्तिः-शकुनिः, ¹⁸ शकृत्, शकटः, इति विशेषरूपाणि।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१६७०)
• ↑ (४-दिवादिः-११८७। सक। अनिट्। उभ।)
• ↑ (श्लो। ४३)
• ↑ २। ‘सनि मीमाघुरभलभशक--’ (७-४-५४) इति अकारस्य इस्। ‘स्कोः--’ (८-२-२९) इति सकारलोपः। ‘अत्र लोपोऽभ्यासस्य’ (७-४-५८) इत्यभ्यासलोपः। षत्वम्। इक्समीपात् हलः परस्य झलादेः सनः कित्त्वात् न गुणः इति बोध्यम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र प्रक्रिया ज्ञेया।
• ↑ ३। धातोरनिट्त्वं सर्वसम्मतम्। तेनैवं तृजादिषु रूपम्। क्षीरस्वामी तु ‘विभाषितः’ इत्यस्य ‘इड् वा इति मतभेदः… शकिता शक्ता।’ इत्याह।
• ↑ (६६७)
• ↑ ४। ‘विभाषितः’ इत्यस्य तन्त्रान्तरप्रसिद्ध्या उभयपदित्वं क्षीरस्वामि- शाकटायनदेवप्रभृतिभिरुक्तम्। तत्पक्षे शता श्यन् च। एतत्पक्षखण्डकानां पुरुष- कारधातुवृत्तिकारादीनां मते तु शक्यन् इति एकमेव परस्मैपदं रूपम्।
• ↑ ५। ‘शकधृष--’ (३-४-६५) इत्यनेन धातावस्मिन् उपपदभूते सति धात्वन्तरस्य तुमुन् भवति।
• ↑ ६। ‘सौनागाः कर्मणि निष्ठायां शकेरनिटमिच्छन्ति विकल्पेन’ (काशिका ७-२-१७) इति वचनादत्रेड्विकल्पः। इति धातुवृत्तिः।
• ↑ ७। स्त्रियां क्तिनि शक्तिः। ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति क्तिचि शक्तिः = ऋषिविशेषस्य संज्ञा। पुंल्लिंगोऽयं शब्दः। शक्तिः = आयुधविशेषस्य संज्ञा।
• ↑ ८। ‘शकिसहोश्च’ (३-१-९९) इति ण्यदपवादो यत्प्रत्ययः।
• ↑ ९। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-१-९९) इति वनिप्प्रत्यये रूपमेवम्। स्त्रियां तु ‘वनो र च’ (४-१-७) इति ङीप्, तत्सन्नियोगेन रेफश्चान्तादेशः। तेन शक्वरी इति सिद्ध्यति। शक्वरी छन्दोविशेषः।
• ↑ १०। औणादिके [द। उ। ८-११२]
• ↑ (८-२-५९)
• ↑ [पृष्ठम्१२८०+ २७]
• ↑ १। औणादिके (द। उ। ८। ३१) रक्प्रत्यये रूपम्। शक्रः = इन्द्रः।
• ↑ २। ‘शकेरुनोन्तोन्त्युनयः’ (द। उ। १०-५) इति उन-उन्त-उन्ति-उनिप्रत्ययाः। पक्षिनामान्येतानि।
• ↑ ३। औणादिके (द। उ। ६-२६) ऋतिन्प्रत्यये रूपमेवम्। शकृत् = गोपुरीषम्।

---

शक्लृ शक्तौ

---

गणः- स्वादिः
कर्मकः-अकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- शक्नोति

अर्थ−
१. शक्तिमान् हुनु, समर्थशाली हुनु,सक्नु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“शकॢ शक्तौ” ² ‘शङ्कते शकि शङ्कायां शक्तौ शक्नोति मर्षणे।’ ³ इति देवः।
• ‘शकॢञ्--’ इति काशकृत्स्नः।
• ‘उभयपदी’ इति कातन्त्रशाकटायन- वोपदेवादयः।
• शाककः-किका, शाककः-किका, शिशक्षकः-क्षिका, शाशककः-शिका;
• शक्ता-त्री, शाकयिता-त्री, शिशक्षिता-त्री, शाशकिता-त्री;
• शक्नुवन्-ती, शाकयन्-न्ती, शाकयमानः, ⁴ शिक्षमाणः, शाशक्यमानः;
• शक्तम्-क्तः, शक्तवान्, शकितः, हरिः द्रष्टुं शकितः, शक्तो वा, शाकितः, शिक्षितः, शाशकितः-तवन्;
• ⁵ इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि दैवादिकशक्यतिवत् ⁶ ज्ञेयानि।
• शक्यम्, ⁷ शक्नुवानः, शक्तिः, ⁸ शका, ⁹ शेकिवान्, ¹⁰ शकः ¹¹, शक्तिः, ¹² शाकः, शकटम्, शकृत्, शक्वा-शक्वरी, शक्या, शक्रः, शकलम्, शक्लम्, शकुनः-शकुनिः-शकुन्तः-शकुन्तिः, इमानि रूपाण्यधिकान्यत्रेति विशेषः।
• एतेषां रूपाणां निष्पत्तिप्रकारो दैवादिकधातावेव लिखितः।
• तत्रैव द्रष्टव्यः।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१६७२)
• ↑ (५-स्वादिः-१२६१। अक। अनि। पर।)
• ↑ (श्लो। ४३)
• ↑ ६। ‘शिक्षेर्जिज्ञासायाम्’ (वा। ३-२-१) इति सन्नन्तात् जिज्ञासार्थे तङेव। ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इत्यस्यापवादः। अभ्यासलोपादिकं शकधातुवत् बोध्यम्।
• ↑ [पृष्ठम्१२८१+ २७]
• ↑ (१६७०)
• ↑ १। शतरि स्वादित्वात् श्नुप्रत्ययः। उवङादेशः।
• ↑ २। स्त्रियां भिदादिपाठात् (३-३-१०४) अङ्।
• ↑ ३। लिटः क्वसुप्रत्यये, ‘अत एकहल्मध्ये--’ (६-४-१२०) इति एत्वाभ्यासलोपयोः, ‘वस्वेकाजाद्घसाम्’ (७-२-६७) इतीडागमः। छान्दसोऽपि क्वसुः लोके बहुलं प्रयुज्यते इत्यसकृदधस्तात् प्रतिपादितमस्माभिः। काशिकायाम् (७-२-६७) उदाहृतोऽयं शब्दः।
• ↑ ४। पचाद्यचि रूपमेवम्। शकः देशविशेषः। राजविशेषो वा।
• ↑ [देशः]
• ↑ ५। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति संज्ञायां घञ्। शाकः = वार्ताकादिः।

---