शृष्टि शेखर

शॄ

शॄ हिंसायाम्
गणः- क्र्यादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- श्रृणाति
अर्थ−
१. मार्नु, दुःख दिनु, सताउनु ।
वि- (विशीर्यते)
१. दुःखी हुनु, पीडित हुनु, गलित हुनु, लड्नु ।

कृदन्तरूपमाला

¹“शॄ हिंसायाम्” ² प्वादिः, ल्वादिश्च।
‘श्रॄञ्--’ इति क्षीरस्वामी।
अयं धातुः दैवादिकोऽपि इति प्रयोगात् ऊह्यते।
यथा ‘… विशीर्यन्तीं नावमिव’ ³;
‘स्रवत्यनोंकृतं पूर्वं पुरस्ताच्च विशीर्यति।।’ ⁴ इति।
शारकः-रिका, शारकः-रिका, ⁵ शिशरिषकः-शिश- रीषकः-शिशीर्षकः-र्षिका, ⁶ शोशिरकः-रिका;
⁷ शरिता-शरीता-त्री, शारयिता-त्री, शिशरिषिता-शिशरीषिता-शिशीर्षिता-त्री, शेशिरिता-त्री;
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि कृणातिवत् ⁸ ज्ञेयानि।
⁹ शृणन्, ¹⁰ शरः, ¹¹ नीशारः, ¹² शरारुः, ¹³ ¹⁴ शारुकः, ¹⁵ शशृवान्-शशर्वान्, ¹⁶ शीर्णिः, ¹⁷ विशरणम्-शरणम्, ¹⁸ आशरः, ¹⁹ पराशरः, ²⁰ किंशारुः, ²¹ शरुः, ²² शरीरम्, ²³ शरत्, ²⁴ परशुः, ²⁵ इति गन्प्रत्ययः, धातोर्ह्रस्वश्च।
शृङ्गम् = विषाणम्। शृङ्गम्, ²⁶ निपातनात् शृङ्गारशब्दः साधुः। शृङ्गारः, ²⁷ शिशिरः, ²⁸ शर्वः, ²⁹ शर्वा-शर्वरी, ³⁰ शिरीषम्, ³¹ ³² शर्म, ³³ शिरः, ³⁴ शारिः-शारिका, ³⁵ शरभः, ³⁶ शरण्यः, इतीमानि धातोरस्माद् भवन्ति।

प्रासङ्गिक्यः

↑ (१७५१)
↑ (९-क्र्यादिः-१४८८। सक। सेट्। पर।)
↑ (म। भा। ३-१५७-१३)
↑ (मनुस्मृतिः २-७४)
↑ १। सन्नन्ते ‘इट् सनि वा’ (७-२-४१) इतीड्विकल्पः। ‘वॄतो वा’ (७-२-३८) इतीटो दीर्घविकल्पः। तेन रूपत्रयं सन्नन्ते सर्वत्र बोध्यम्।
↑ २। यङ्निमित्तकं इत्वम्, अभ्यासे गुणश्च। एवं यङन्ते सर्वत्र बोध्यम्।
↑ ३। तृजादिषु सर्वत्र ‘वॄतो वा’ (७-२-३८) इति इटो दीर्घविकल्पः।
↑ (२५८)
↑ ४। शतरि, श्नाप्रत्यये, ‘प्वादीनाम्--’ (७-३-८०) इति ह्रस्वे, ‘श्नाभ्यस्तयोः--’ (६-४-११२) इत्याकारलोपे, ‘ऋवर्णान्नस्य--’ (वा। ८-४-१) इति णत्वे च रूपमेवम्।
↑ ५। शीर्यतेऽनेनेति शरः बाणः। ‘ॠदोरप्’ (३-३-५७) इत्यप्प्रत्ययः।
↑ ६। ‘शॄ वायुवर्णनिवृतेषु’ (वा। ३-३-२१) इति घञ्। अचोऽपवादः। ‘उपसर्गस्य घञि--’ (६-३-१२२) इति दीर्घः। नीशारः वायुविशेषः। नीशारः = चित्रवर्णः। नीशारः = आवरणम्-यथा-- ‘गौरिवाकृतनीशारः प्रायेण शिशिरे कृशः’ इति। निवृतम् इत्यस्य आवरणमर्थः। निवृत्तमिति वार्तिके क्वाचित्क अपपाठः।
↑ ७। ‘शॄवन्द्योः--’ (३-२-१७३) इत्यारुप्रत्ययस्ताच्छीलिकः। शरारुः = हिंसकः।
↑ [पृष्ठम्१३१५+ २९]
↑ १। ‘लषपतपदस्थाभूवृषहनकमगमशॄभ्यः--’ (३-२-१५४) इत्युकञ्प्रत्ययस्ताच्छीलिकः। ‘किंशारुकं तीक्ष्णमाहुः’ इति काशिका (३-२-१५४)।
↑ २। क्वसौ ‘शॄदृप्रां--’ (७-४-१२) इति ह्रस्वविकल्पः। ह्रस्वपक्षे शशृवान्, ह्रस्वाभाव- पक्षे शशर्वान् इति च रूपम्। केचित् सूत्रमेतत् प्रत्याचक्षते, तेषां मते तु शशर्वान् इत्येकमेव रूपम्। विस्तरस्तु काशिकायां (७-४-१२) द्रष्टव्यः।
↑ ३। क्तिनि, ‘ॠत इत्--(७-१-१००) इतीकारः। दीर्घः, ल्वादित्वात् क्तिनस्तकारस्य नकारः, णत्वम्।
↑ ४। ल्युटि रूपमेवम्। विशरणम् = विनाशः। ‘शरणं गृहरक्षित्रोः’ इत्यमरः।
↑ ५। आशृणातीति आशरः। पचाद्यचि रूपमेवम्।
↑ ६। परा शृणातीति पराशरः। अत्रापि पचाद्यच्। पराशरः ऋषिः।
↑ ७। किम्शब्द उपपदे औणादिकः (द। उ। १-८९) ञुण् प्रत्ययो भवति। किंशारुः = सस्यशूकम्।
↑ ८। ‘शॄस्वृ--’ (द। उ। १-९५) इति उप्रत्ययः। शरुः = क्रोधः।
↑ ९। औणादिके (द। उ। ८-७२) ईरन्प्रत्यये रूपमेवम्। शीर्यत इति शरीरम् = देहः।
↑ १०। ‘शॄदॄभसोऽदिः’ (द। उ। ६-४२) इति अदिप्रत्यये रूपमेवम्। शीर्यन्तेऽस्यां गुल्मवनस्पतीनां तेजांसीति शरत् = ऋतुः।
↑ ११। परशब्द उपपदे धातोः औणादिके (द। उ। १-११८) कुप्रत्यये रूपमेवम्। परान् शृणातीति परशुः = कुठारः।
↑ १२। ‘शृणातेर्ह्रस्वश्च’ [द। उ। ३-६४]
↑ १३। तुषारादिषु [द। उ। ८-६९]
↑ १४। शीर्यन्तेऽस्मिन् तृणगुल्मवनस्पतीनां तेजांसीति शिशिरः = ऋतुविशेषः। ‘अजिर- शिशिर--’ (द। उ। ८-२७) इत्यत्र निपातनात् धातोः द्विर्वचनम्, सन्वद्भावः, ऋवर्णलोपः, इत्वं च।
↑ १५। औणादिके वन्प्रत्यये शर्वः। शृणातीति शर्वः = शिवः।
↑ १६। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति वनिप्प्रत्यये रूपमेवम्। स्त्रियाम् ‘वनो र च’ (४-१-७) इति ङीब्रेफौ। शर्वरी = रात्रिः।
↑ १७। ‘शॄपॄभ्यां--’ (द। उ। ९-१०) इति ईषन्प्रत्ययः। प्रत्ययस्य कित्त्वात् इत्वम्। शिरीषम् = वृक्षविशेषः।
↑ [पृष्ठम्१३१६+ २८]
↑ १। शृणाति दुःखम् इति शर्म। औणादिके (द। उ। ६-७३) मनिन्प्रत्यये रूपमेवम्।
↑ २। शृणातेरौणादिकेऽसुन्प्रत्यये, प्रत्ययस्य कित्त्वे च रूपमेवम्। शिरः मूर्धा।
↑ ३। ‘शरः शकुनौ’ (द। उ। १-५६) इति इञ्प्रत्यये, वृद्धौ च रूपम्। शारिः शकुनिविशेषः। शारिरेव शारिका। शकुनिभिन्ने तु शरिः शूलम्।
↑ ४। ‘कॄगॄशॄ--’ (द। उ। ७-१८) इति अभच्प्रत्यये रूपमेवम्। शरभः हिंस्रः। शरभमूर्तिः इति ख्यातः।
↑ ५। औणादिके (द। उ। ८। ८) अन्यप्रत्यये णत्वे च रूपमेवम्। शृणात्यर्थिनो भयमिति शरण्यः = आर्त्तिहरः।

संस्कृत-शब्दकोशः

शॄ

कृदन्तरूपमाला

Correction: