शैशुनाग शोक

शो

शो तनूकरणे
गणः- दिवादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- श्यति
अर्थ−
१. तिखार्नु, धार लगाउनु, सान लगाउनु, उध्याउनु, पाइन हाल्नु, धारिलो बनाउनु ।

कृदन्तरूपमाला

¹“शो तनूकरणे” ² ‘-- तक्षणे’ इति हेमचन्द्रः।
‘--निशाने’ इति वोपदेवः।
अन्ये सर्वेऽपि ‘-- तनूकरणे’ इत्येव पठन्ति।
शायकः-यिका, ³ शायकः-यिका, शिंशासकः-सिका, शाशायकः-यिका;
शाता-त्री, शाययिता-त्री, शिशासिता-त्री, शाशायिता-त्री;
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि दैवादिकच्छेदनार्थकछ्यति ⁴ वत् ऊह्यानि।
शाययन्, निष्ठायाम् ⁵ निशितम् ⁶ -निशातम्- ⁷ तः, संशितो ब्राह्मणः, संशितव्रतः, निशा, क्तिनि-निशितिः-निशातिः, ल्यपि ⁸ -प्रशाय, क्त्वायाम्-शित्वा-शात्वा, ⁹ शिशुः, ¹⁰ शादः इत्यादीनि रूपाणि अस्य धातोः विशेषः।
शतरि-श्यन् ¹¹ इति।

प्रासङ्गिक्यः

↑ (१७५५)
↑ (४-दिवादिः-११४५। सक। अनि। पर।)
↑ १। ‘शाच्छासह्वा--’ (७-३-३७) इत्यादिना णिजन्ते युगागमः। आदन्तलक्षणपुको- ऽपवादः।
↑ (५७७)
↑ २। ‘शाच्छोः--’ (७-४-४१) इति प्रकृतेरिकारः। एष व्यवस्थितविभाषया व्रतार्थे नित्यः। तनूकरणार्थे न इति ‘मिथस्ते न विभाष्यन्ते गवाक्षः संशितव्रतः।।’ (भाष्यम् ७-४-४१) इति वचनाज्ज्ञेयम्। ‘श्यतेरित्वं व्रते नित्यं’ (वा। ७-४-४१) इति चात्र ज्ञेयम्।
↑ आ। ‘आरक्षमग्रमवतत्य सृणिं शिताग्रमेकः पलायत जवेन कृतार्तनादः।’ शि। व। ५-५।
↑ B। ‘पुराणि दुर्गाणि निशातमायुथं बलानि शूराणि घनाश्च कञ्चुकाः।’ शि। व। १-४५।
↑ ३। ‘अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो ल्यब् बाधते’ (परिभाषा-५५) इति न्यायेन ‘शाच्छोरन्यतरस्याम्’ (७-४-४१) इति इत्वं ल्यपि न प्रवर्तते।
↑ ४। औणादिके (द। उ। १-१०५) उप्रत्यये रूपमेवम्। श्यति मातुः स्तनं पीत्वेति शिशुः = बालः।
↑ ५। ‘शाशपिभ्यां ददनौ’ (द। उ। ६-४८) इति दप्रत्यये रूपमेवम्। शादः = मृदुः।
↑ C। ‘… प्रीतिं श्यतोऽस्य स करेण शिरोधिमच्छात्।’ धा। का। २-५९।

संस्कृत-शब्दकोशः

शो

कृदन्तरूपमाला

Correction: