श्रमु श्रम्भु

श्रम्

श्रमु तपसि खेदे च

---

गणः- दिवादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- श्राम्यति

अर्थ−
१. थाक्नु, श्रान्त हुनु,
२. पीडित हुनु, दुःखित हुनु, सताइनु,
३. तपस्या गर्नु, व्रत गर्नु, प्रायश्चित्त गर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“श्रमु तपसि खेदे च” ² शमादिः।
• सर्वाण्यपि रूपाणि दैवादिकक्लाम्यतिवत् ³ ज्ञेयानि।
• ‘शमित्यष्टाभ्यः--’ ⁴ इति घिनुणि ‘शमामष्टानाम्--’ ⁵ इति दीर्घे च श्रमी इति रूपम्।
• ‘नोदात्तोपदेशस्य--’ ⁶ इति वृद्धिनिषेधः।
• ⁷ श्रान्त्वा, विश्रान्तिः।
• ⁸ विश्रामः।
• ⁹ श्रमणा।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१७७३)
• ↑ (४-दिवादिः-१२०४। सक। सेट्। आत्म।)
• ↑ (२८३)
• ↑ (३-२-१४१)
• ↑ (७-३-७४)
• ↑ (७-३-३४)
• ↑ [पृष्ठम्१३२४+ ३०]
• ↑ १। घञि रूपमेवम्। ‘नोदात्तोपदेशस्य--’ (७-३-३४) इति वृद्धिनिषेधो नात्र, बाहुलकात्। ‘वौ श्रमेः’ इति वचनं वृद्ध्यर्थंकेचित् कल्पयन्ति। भाष्यवार्तिक- वृत्तिकारादयस्तु ‘विश्राम इति न पाणिनीयम्।’ इत्याहुः। “विश्रामस्यापशब्दत्वं वृत्त्युक्तं नाद्रियामहे। मुरारिभवभूत्यादीन् अप्रमाणीकरोति कः?।। ‘विश्रामशाखिनं वाचां’ ‘विश्रामो हृदयस्य च।’ ‘विश्रामहेतोः’ इत्यादि महान्तस्ते प्रयुञ्जते।।” इति प्रक्रियासर्वस्वम् अत्रावधेयम्।
• ↑ २। णिजन्तात् नन्द्यादित्वात् कर्तरि ल्युः। ‘कुमारः श्रमणादिभिः’ (२-१-७०) इति निर्देशोऽत्र लिङ्गम्।

---