संस्कृत-शब्दकोशः

मड्डुक मणिक

मणि

मणिः (स्त्री० भी, परन्तु विरल प्रयोग) [ मण्+इन्, स्त्रीत्वपक्षे वा ङीप्]


1. रत्नजडित आभूषण, रत्न, मूल्यवान् जवाहर–अलब्धशाणोत्कषणा नृपाणां न जातु मौलौ मणयो वसन्ति–भामि० १।७३, मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गति:–रघु० १।४, ३।१८
2. आभूषण
3. कोई भी उत्तम वस्तु–तु० रत्न
4. चुम्बक, लोहमणि
5. कलाई
6. जलकलश
7.चिङ्कु, भगांकुर
8. लिंग का अगला भाग (इन अर्थों में 'मणी' भी लिखा जाता है ) ।
समस्त पद
~इन्द्रः, ~राजः
हीरा,
~कण्ठः
नीलकण्ठ पक्षी,
~कण्ठकः
मुर्गा,
~कर्णिका, ~कर्णी
वाराणसी में विद्यमान एक पवित्र कुण्ड,
~काचः
बाण का वह भाग जहां पंख लगा रहता है,
~काननम्
ग्रीवा,
~कारः
रत्नाजीव, जौहरी,
~तारकः
सारस पक्षी,
~दर्पणः
रत्नजटित शीशा,
~द्वीपः
1. अनन्त नाग का फण
2. अमृत सागर में विद्यमान एक काल्पनिक टापू,
~धनुः, ~धनुस्
(नपुं०) इन्द्रधनुष,
~पाली
जौहरिन, रत्न आभूषणों की देखभाल करने वाली स्त्री,
~पुष्पकः
सहदेव के शंख का नाम–भग० १६,
~पूरः
1. नाभि
2. रत्नजटित चोली,
(–रम्)
कलिंग देश में विद्यमान एक नगर,
~बन्धः
1. कलाई–श० ७,
2. रत्नों का बांधना–रघु० १२।१०२.
~बन्धनम्
1. रत्नों का (कलाई में) बांधना, मोतियों की लड़ी
2. कंकण या अंगूठी का वह भाग जहाँ उसमें नग जड़ जाते हों श० ६
3. कलाई श० ३।१३,
~बीजः,
~वीजः
अनाज का पेड़,
~भित्तिः
(स्त्री०) शेषनाग का महल,
~भूः
(स्त्री०) रत्नजटित फर्श,
~भूमिः
(स्त्री०)
1. रत्नों की खान
2. रत्नजटित फर्स, वह फर्श जिसमें रत्न जड़े हों,
~मन्थम्
सेंधा नमक,
~माला
1. रत्नों का हार
2. कान्ति, आभा, सौन्दर्य
3. (कामकेलि में) दांत से काटे का गोल निशान
4. लक्ष्मी
5. एक छन्द का नाम,
~यष्टिः
(पुं०, स्त्री) रत्नजटित लकड़ी, रत्नों की लड़ी,
~रत्नम्
आभूपण, जड़ाऊ गहना, रत्न, जवाहर,
~रागः
रत्नों का रंग
(–गम्)
सिंदूर,
~शिला
रत्नजटित शिला,
~सरः
रत्नों का हार,
~सूत्रम्
मोतियों की लडी,
~सोपानम्
रत्नजटित पौडी, जीना,
~स्तम्भः
रत्नों से जड़ा हुआ खंभा,
~हर्म्यम्
रत्नजटित या स्फटिक का महल ।


मणिः [मण्+इन्]


1. रत्न, जवाहर
2. आभूषण
3. सर्वोत्तम पदार्थ
4. चुम्बक
5. कलाई
6. अयस्कान्त मणि
7. स्फटिक ।
समस्त पद
~काञ्चनयोगः
उपयुक्त वस्तुओं का विरल मेल,
~तुलाकोटिः
जड़ाऊ पायजेब,
~प्रभा
एक छन्द का नाम,
~विग्रह
(वि०) रत्नजटित ।

परिशिष्ट



Correction: