संस्कृत-शब्दकोशः

मुक्त्वा मुखम्पच

मुख

मुखम् [खन्+अच्, डित् धातोः पूर्व मुट् च]


1. मुँह (आलं० से भी)– ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् ऋक् –१०।१०।१२ सभ्रूभङ्गं मखमिव–मेघ० २४, त्वं मम मुखं भव –विक्रम० १, 'मेरे मुखपात्र या प्रतिनिधिवक्ता बनिये
2. चेहरा, मुखमण्डल –परिवृत्तार्धमुखी मयाद्य दृष्टा–विक्रम० १।१७, नियमक्षाममुखी धृतैकवेणिः –श० ७।२१, इसी प्रकार चन्द्रमुखी, मुखचन्द्र आदि
3. (किसी जानवर की) थूथन, थूथनी या मोहरी
4. अग्रभाग, हरावल, पुरोभाग
5. किनारा, नोक, (बाण का) फल, प्रमुख – पुरारिमप्राप्तमुखः शिलीमुखः – कु० ५।५४, रघु० ३।५७, ५९
6. (किसी उपकरण का) की धार या तीक्ष्ण नोक
7. चूचुक, स्तनाग्र–कु०१।४०; रघु० ३।८
8. पक्षी की चोंच •
9. दिशा, तरफ जैसा कि 'दिङ्मुखं, अन्तर्मुख' में
10. विवर, द्वार, मुँह–नीवाराः शुकगर्भकोटरमुखभ्रष्टास्तरूणामधः – श० १।१४, नदीमुखेनेव समुद्रमाविशत् –रघु० ३।२८, कु० १।८
11. प्रवेश द्वार, दरवाजा, गमन मार्ग
12. आरंभ, शुरू, सखीजनोद्वीक्षणकौमुदीमुखम् – रघु० ३।१, दिनमुखानिरविर्हिमनिग्रहैर्विमलयन् मलयं नगमत्यजत्–९।२५, ५।७६, घट० २
13. प्रस्तावना,
14. मुख्य, प्रधान, प्रमुख (इस अर्थ में प्रयोग समास के अन्त में) बन्धोन्मुक्त्यै खलु मखमुखान्कुर्वते कर्मपाशान् भामि० ४।२१, इसी प्रकार 'इन्द्रमुखा देवाः' आदि
15. सतह, ऊपरी पार्श्व
16. साधन
17. स्रोत, जन्मस्थान, उत्पत्ति
18. उच्चारण जैसा कि 'मुखसुख' में
19. वेद, श्रुति
20. (काव्य में) नाटक में अभिनयादि कर्म का मूलस्रोत, एक संधि ।
समस्त पद
~अग्नि:
1. दावानल
2. आग के मुख वाला बेताल
3. अभिमन्त्रित या यज्ञीय अग्नि
4. चिता में अग्न्याधान के अवसर पर शव के मुख पर रक्खी जाने वाली आग,
~अनिलः, ~उच्छ्वासः
सांस,
~अस्त्रः
केकड़ा,
~आकारः
चेहरा, मुखछवि, दर्शन,
~आसवः
अधरामृत,
~आस्रावः, स्रावः
थूक, मुँह की लार,
~इन्दुः
चन्द्रमा जैसा मुँह अर्थात् गोल सुन्दर मुख,
~उल्का
दावानल,
~कमलम्
कमल जैसा मुख,
~खुरः
दांत,
~गंधकः
प्याज
~चपल
(वि०) बातूनी, वाचाल,
~चपेटिका
मुंह पर लगाई जाने वाली चपत,
~चीरिः
(स्त्री०) जिह्वा,
~जः
ब्राह्मण,
~जाहम्
मुँह की जड़, कण्ठ,
~दूषणः
प्याज,
~दूषिका
मुहासा,
~निरीक्षकः
सुस्त, आलसी, मुँह की ओर ताकने वाला,
~निवासिनी
सरस्वती का विशेषण,
~पटः
घूंघट–कुर्वन् कामं क्षणमुखपटप्रीतिमैरावतस्य, मेघ० ६२,
~पिण्डः
(भोजन का) ग्रास,
~पूरणम्
1. मुँह को भरना
2. एक कुल्ला पानी, मुंहभर.
~प्रसादः
प्रसन्नवदन, मुख की प्रसन्नमुद्रा,
~प्रियः
संतरा.
~बंधः
भूमिका, प्रस्तावना,
~बन्धनम्
1. भूमिका
2. ढक्कन, आवरण,
~भूषणम्
पान लगाना–दे० तांबूल,
~भेदः
चेहरे का विकृत हो जाना,
~मधु
(वि) मिष्टभाषी, मधुराधर,
~मार्जनम्
मुंह धोना,
~वन्त्रणम्
लगाम की मुखर या वल्गा,
~रागः
चेहरे का रंग –रघु० १२।८, १७।३१,
~लाङ्गलः
सूअर,
~लेपः
1. (ढोलक के) उपरा भाग पर लेप करना
2. कफ प्रकृति वाले पुरुष एक दीमारी,
~वल्लभः
अनार का पेड़,
~वाद्यम्
1. मुँह से बजाया जाने वाला बाजा, फूंक मार कर बजाया जाने वाला बाजा
2. मुँह से 'बम् बम्' शब्द करना,
~वासः, ~वासनः
श्वास को सुगंधित बना वाला एक गंधद्रव्य,
~विलण्ठिका
बकरी,
~व्यादानम्
मुँह फाड़ना, जंभाई लेना,
~शफ
(वि०) गाली देने वाला, अश्लीलभाषी, बदज़बान,
~शुद्धिः
(स्त्री) मुँह को धोना या निर्मल करना,
~शेषः
राहु का विशेषण,
~शोधन
(वि०)
1. मुँह को स्वच्छ करने वाला
2. तीक्ष्ण, तीखा,
(–नः)
चरपराहट, तीखापन,
(–नम्)
मुँह को साफ करना,
~श्री
(स्त्री) 'मुख का सौन्दर्य प्रिय मुखमुद्रा,
~सुखम्
उच्चारण की सुविधा, ध्वन्यात्क सुख,
~सुरम्
होठों की तरावट ।



Correction: